Eerlijke verkiezingen? Lees dit, en oordeel daarna

Je kunt kiesdistricten zó hertekenen dat je eigen partij altijd wint. Bij de verkiezingen voor het Amerikaanse Congres, morgen, is dit weer een belangrijke factor.

Illustratie Robin Héman

Kimball Brace heeft drie hobby’s. Hij verzamelt modelluchtballonnen, vuurtorentjes en landkaarten. In zijn huis, een afgelegen plek in de bossen van Virginia, struikel je er bijna over. In zijn kindertijd kon Brace eindeloos naar de kaart van Amerika kijken, een hobby van zo veel kinderen. „Er zijn er alleen maar weinig die de kaarten nu zelf kunnen tekenen. Als ik nu een kaart van Amerika bekijk, zie ik mijn eigen werk.”

Brace, klein van stuk, grijze baard, weet één ding zeker. Morgen, bij de tussentijdse verkiezingen voor het Amerikaanse Congres, zullen de Republikeinen hun meerderheid in het Huis van Afgevaardigden behouden. Waarschijnlijk zullen ze hun voorsprong van 33 zetels zelfs uitbouwen. Ook als de Democraten méér stemmen zullen behalen.

Oh, voegt hij er terloops aan toe: de uitslag van 2016 en 2018 kent hij ook al. De Republikeinen zullen winnen. Hoe hij dat weet? Kimball Brace glimt. „Daar ben ik zelf verantwoordelijk voor.”

In 2010 namen de Republikeinen het Huis van Afgevaardigden over, in een golf van onvrede over president Barack Obama. Sindsdien hebben de Democraten in Washington weinig meer klaargespeeld. In de Senaat (100 zetels) hebben ze een meerderheid gehouden, maar wetsvoorstellen moeten ook door het Huis (435 zetels).

Van daaruit kan Obama’s presidentschap vrijwel volledig gesaboteerd worden. Obama heeft zelfs grote moeite de overheid draaiend te houden, omdat het Huis moet instemmen met verhoging van het schuldenplafond. Vorig jaar oktober ging de federale overheid enkele weken dicht, omdat geen compromis werd bereikt.

Gek dat het de Democraten niet lukte een meerderheid in het Huis te halen

Het Congres is verdeeld, maar de Amerikaanse bevolking was dat in 2012 niet. Obama won met gemak van de Republikein Mitt Romney. In de Senaat werd een ruime Democratische meerderheid behouden. En het Huis van Afgevaardigden? De Democratische kandidaten voor het Huis kregen een miljoen stemmen méér dan de Republikeinen.

En toch is het Huis onbereikbaar voor de Democraten. En dat ligt aan Kimball Brace. Met zijn bedrijf Election Data Services (9 medewerkers) doet hij in zijn kelder niets anders dan kaarten tekenen. Want een verkiezing win je niet door mensen van je standpunten te overtuigen, maar door letterlijk buiten de lijnen te denken. „Ik teken een district zo, dat het maximaal in het voordeel van de heersende partij werkt.” In meer dan de helft van de vijftig staten tekent Kimball de districten. Vooral, maar niet uitsluitend, in staten waar de Republikeinen het voor het zeggen hebben.

Teken de districtsgrenzen slim (zet dus alle tegenstanders in één district)

Dat werkt zo.

Amerika is verdeeld in 435 districten. Ieder district levert één Afgevaardigde naar Washington. Virginia, de staat waar Brace woont, vaardigt bijvoorbeeld 11 leden af naar het Huis. De Republikeinen werden in 2010 in Virginia de baas, toen ze een grote verkiezingsoverwinning behaalden. En ze willen hun macht behouden, ook nu ze minder populair zijn, zegt Brace.

Ze hadden een plan. Het Congres van Virginia gaat over de grenzen van de districten in de staat. Dat Congres wordt door Republikeinen beheerst. Ze wilden daarom de grenzen zo hertekenen, dat de Republikeinen zoveel mogelijk zetels zouden behalen. Ieder district moet evenveel inwoners tellen, verder zijn de regels vaag. Kimball Brace kreeg deze opdracht. Hij onderzocht waar de meeste Democraten wonen, waar veel zwevende kiezers wonen, waar zwarte kiezers wonen. Daarna ging hij achter zijn tekentafel zitten. De Republikeinen, zegt Brace, hadden een concreet verzoek: in zoveel mogelijk districten wilden ze een nipte, maar risicoloze zege. Daarvoor moesten de grenzen zo worden getekend, dat het gros van de Afro-Amerikaanse kiezers in één district zou vallen. Met een beetje creativiteit lukt het in de meeste gevallen wel om de grens van een district zo te laten lopen dat zo’n doel bereikt wordt.

Het plan lukte. Terwijl Obama in 2012 bijna 4 procentpunt meer stemmen haalde dan Mitt Romney, kozen diezelfde kiezers slechts drie Democratische en acht Republikeinse Afgevaardigden. In het district met de meeste Afro-Amerikaanse kiezers, het derde district, won de Democratische kandidaat met overmacht. Die stemmen hadden de Democraten goed in andere districten kunnen gebruiken. Het was een overwinning vanaf de tekentafel: 8-3, precies voorspeld, en uitgetekend, door Kimball Brace.

Gerrymandering’ heet dit gesjoemel met districten. De praktijk stamt al uit 1812, toen gouverneur Elbridge Gerry van de staat Massachusetts een wet invoerde die het mogelijk maakte voor het bestuur van een staat om kiesdistricten naar eigen inzicht te wijzigen.

Het is corruptie, niets minder, zo geeft een Republikein toe

Volgens de Democraten is de praktijk van gerrymandering sinds 2010 helemaal doorgeslagen. Ze maken geen enkele kans meer, zeggen ze. De Democraten in Virginia, de staat waarin Kimball Brace woont, stapten naar de rechter. Die gaf hen deze zomer gelijk. In een hard vonnis oordeelde de rechtbank dat de kaart van Virginia nu „volgens raciale lijnen gekleurd”. Deze praktijk leidt tot „balkanisering” van de Amerikaanse politiek, „en verwijdert ons van een stelsel waarin ras er niet langer toe doet”. De aanpassingen die de rechtbank heeft gelast, zijn overigens beperkt. Kimball Brace denkt dat hij „maar een klein beetje hoeft te schuiven met de lijnen”.

„Het is corruptie, niets minder”, zegt de Republikeinse partijstrateeg Terry Cooper. Hij is een lobby in zijn partij begonnen om gerrymandering te verbieden. Die neemt hem dat niet in dank af. „Ze rukken het liefst mijn kop eraf, zo kwaad zijn ze. Maar ik denk dat het onze democratie uitholt.” Volgens Cooper profiteert de radicale vleugel in de Republikeinse partij van het hertekenen van districten. „In de meeste districten is een Republikeinse zege zo veilig, dat er voedingsbodem voor de Tea Party ontstaat. We hoeven niet meer aan gematigde kiezers te denken, want we winnen toch wel.”

Coopers idee: een district moet een duidelijke gemeenschap vertegenwoordigen: een stad, of een gebied. De kiezer, en niet de partij die de macht heeft, gaat over de grenzen. Het idee is niet nieuw. In Californië mogen kiezers sinds 2010 meebeslissen over de vorm van districten. Het heeft in delen van de staat de macht van de Democraten gebroken. Cooper: „Onze democratie is verrot. Politici willen alleen nog maar herkozen worden. Ze geven om rauwe macht, niet om goede plannen. De polarisatie in Amerika kunnen we morgen stoppen, maar dan moeten we het wel willen.”