Brexit dreigt ook bij Mensenrechtenhof

De Britten overwegen niet alleen de EU te verlaten, ook het Europees Mensenrechtenverdrag is steeds meer omstreden.

De Britse minister van Justitie Chris Grayling is stellig: het Europese Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg is „een juridische blanco cheque” geworden, en het bemoeit zich met zaken die het niet aangaan. Hij beloofde begin deze oktober dat, als de Conservatieve partij in mei de verkiezingen wint, het Britse Lagerhuis arresten van het Hof zal vetoën. Straatsburg zou dan nog slechts „een adviserende rol” hebben. En als dat niet mogelijk blijkt, dan zegt het Verenigd Koninkrijk wat hem betreft het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens op.

Mensenrechtenorganisaties en mensenrechtenadvocaten reageerden geschokt. Angela Patrick van de organisatie Justice noemt het voorstel „oneerbiedig”. „Decennia van mensenrechten worden door deze bekrompen visie teniet gedaan.” Shami Chakrabarti van Liberty zegt dat „het plan betekent dat we internationaal recht zullen schenden”. En Sir Nicolas Braza, voormalig Brits rechter in Straatsburg, sprak op Channel4 News van „een slecht voorbeeld” voor andere landen.

Maar Graylings verkiezingsbelofte past bij een groeiend ongenoegen onder Britten over uitspraken van het Hof in Straatsburg. Toen het Hof vond dat Britse gevangenen niet automatisch hun stemrecht mochten verliezen, zei David Cameron bijvoorbeeld dat het idee van stemmende gevangenen hem „fysiek onpasselijk” maakte. Minister van Binnenlandse Zaken Theresa May beweerde vorig jaar dat de Europese rechters „aan de kant van buitenlandse criminelen” stonden. En op het partijcongres van de Conservatieven zei Cameron dit jaar dat het Verenigd Koninkrijk „geen aanwijzingen van rechters in Straatsburg” nodig heeft.

Soeverein parlement

En niet alleen politici hebben kritiek, ook rechters. Een aantal van hen heeft het over de uitdijende macht van Straatsburg. Lord Judge, tot zijn pensioen vorig jaar de lord chief justice, de hoogste rechter in Engeland en Wales, is een van hen. „Bij wie ligt de macht”, vraagt hij zich af: Straatsburg of het Britse parlement? „Onze grondwet is heel duidelijk: het parlement is soeverein.”

Hij wil zich niet in de politieke discussie mengen over het veto-idee en terugtrekking uit het Verdrag. Die discussie is, zo signaleert hij, deels ingegeven door „het politieke probleem dat het Verenigd Koninkrijk heeft met de Europese Unie”. De Europese Unie en het Hof van Justitie van de EU in Luxemburg worden regelmatig verward met het Europese Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg.

Maar Lord Judge is het wel eens met de basiskritiek: het lijkt alsof Straatsburg gelooft dat het het Britse parlement kan dwingen bepaalde keuzes en wetswijzigingen te maken. „Geen rechter – Brits of buitenlands – kan het parlement vertellen hoe het moet stemmen”, zegt hij. Die soevereiniteit is geen nieuwerwetse dwarsigheid maar „diep ingebed” in de Britse grondwet. „Welke reactie zou u in Nederland hebben als een uitspraak van het Hof uw grondwet zou aanpassen?”

Zijn kritiek gaat niet over het Mensenrechtenverdrag zelf, dat rechten bevat die „ieder redelijk mens” zal onderschrijven. En dat bovendien grotendeels werd opgesteld door Britse juristen, in antwoord op de gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog. „Het probleem is: wat als het Hof tot zegt dat een bepaling onwettig is?”, zegt Lord Judge. „Het parlement kan zeggen ‘u heeft gelijk, we zullen het aanpassen’ of ‘sorry, wij zijn een gekozen lichaam en u kunt ons niet dwingen, punt’. De kwestie is: wat gebeurt er in het laatste geval? Als het echt in de handen ligt van 47 rechters, is dat een enorme stap. Dat betekent dat het Hof in Straatsburg de grondwet van lidstaten kan herroepen.” Volgens hem moet de Raad van Europa, waarvan het Hof het belangrijkste instrument is, dit „structurele geknoei” oplossen.

Cruciaal

Minister Grayling citeert Lord Judge regelmatig. Ook de minister zegt dat „de situatie waarin cruciale beslissingen over hoe dit land wordt gerund” door Straatsburg worden genomen, niet langer kan doorgaan. Voor het kerstreces wil hij een advieswet presenteren.

Die kan alleen maar aan het Lagerhuis worden voorgesteld als de Conservatieven daadwerkelijk de verkiezingen winnen. De andere partijen hebben al gezegd niets te zien in het vetoën van arresten. Simon Hughes, de LibDem-staatssecretaris van Justitie, zei vorige maand in Glasgow dat zijn coalitiepartner probeert „de mantra dat zij niet door Europa willen worden geregeerd door te trekken door te zeggen dat ze geen bemoeienis van buitenlandse rechters willen”. Hij waarschuwde dat de Tories „voor 2020” in hun plannen zullen slagen als Cameron premier wordt van een louter Conservatieve regering.