Oorlog tussen twee culturen

Het platteland loopt leeg, de steden groeien en verjongen. In een staat als Iowa zijn de Democraten zo op de lange termijn in het voordeel. Bij de tussentijdse verkiezingen, cruciaal voor president Obama, staan ze niettemin op achterstand.

Het platteland van Iowa ontvolkt zo snel, dat er nieuwe boeren worden geworven in Scandinavië. Foto Rene Clement

Bruce Braley ziet eruit alsof hij wel wat hulp kan gebruiken. De Democratische kandidaat voor de vrijgekomen Senaatszetel in de staat Iowa transpireert en lacht onzeker de zaal in, terwijl hij Michelle Obama aankondigt. De First Lady is in Iowa City om zijn campagne te steunen, maar eigenlijk moet ze een blunder rechtzetten. Bij een vorige spreekbeurt had ze haar „goede vriend” Bruce Braley zeven keer „Bruce Bailey” genoemd. „Ik had het fout. Het overkomt me vaker”, excuseert ze zich. „Mijn kinderen krijgen voortdurend de verkeerde naam.” En haar man Barack noemt ze Bo, naar haar hond. Gelach in de zaal, een knuffel, opluchting bij Braley; dat hebben we ook weer gehad. Een paar uur later stuurt haar staf een persbericht over Braley de wereld in waarin hij abusievelijk „kandidaat-gouverneur” in plaats van kandidaat-senator wordt genoemd.

Ondanks de enorme politieke belangen, verloopt de campagne van Bruce Braley rommelig. Regie of veel hulp vanuit het Witte Huis lijkt er niet. President Barack Obama gaat de laatste twee jaar van zijn presidentschap in. Dinsdag houdt Amerika tussentijdse Congresverkiezingen. Wil hij nog iets bereiken, dan moet de Democratische meerderheid in de Senaat behouden worden. Het Huis van Afgevaardigden blijft vrijwel zeker Republikeins.

Het ziet er gunstig uit voor de Republikeinen: in vijf staten maken ze goede kans een Senaatszetel af te pakken van de Democraten, waarmee de meerderheid in zicht is. Als ze Iowa winnen, dreigt Obama een lame duck te worden, die geen wetsvoorstel, begroting of benoeming meer door het Congres kan krijgen. Het is het lot dat George W. Bush in 2006 trof, en waar het Witte Huis nu ook bang voor is. Alles hangt dus af van Bruce Braley (57), die de Republikeinse Joni Ernst moet verslaan. Ernst ligt in de meeste peilingen een paar procentpunten voor op Braley.

Kijk naar Iowa en je weet wat er in Amerika gebeurt, zegt David Yepsen, directeur van het Paul Simon Public Policy Institute. Yepsen was 34 jaar lang politiek commentator van The Des Moines Register, de belangrijkste krant van Iowa. De polarisatie tussen Republikeinen en Democraten, die Washington al jaren beheerst, heeft volgens hem hier zijn wortels. Kijk maar naar de kaart, zegt Yepsen. „Iowa telt ongeveer evenveel Democraten als Republikeinen. Maar demografisch en geografisch hebben ze niets met elkaar te maken.”

Iowa is op de politieke kaart van David Yepsen een groot rood vlak, met hier en daar wat blauwe vierkantjes. Het platteland is rood: Republikeins. De steden zijn blauw: Democratisch. Yepsen: „Landelijk zet deze trend ook door. Stedelingen worden steeds progressiever, plattelandsbewoners steeds conservatiever. Leeftijdsverschil speelt ook: in de steden wonen hogeropgeleide jongeren, lageropgeleide ouderen wonen op het platteland. De verkiezingen van dinsdag zijn een krachtmeting tussen deze twee werelden.”

Deze ontwikkeling werkt volgens David Yepsen op lange termijn in het voordeel van de Democraten. Amerika urbaniseert, zegt hij, kijk maar naar Iowa. Steden als Des Moines en Iowa City groeien hard. Des Moines, ooit een slaperig stadje, heeft een hard groeiende technologiesector. In de stad zijn steeds meer biertuinen en espressobars te vinden. De afgelopen veertien jaar groeiden de steden van Iowa met gemiddeld 13,3 procent.

Maïsvelden

Buiten de steden is Iowa vlak, uitgestrekt en verlaten. Eindeloze maïsvelden worden afgewisseld met varkensstallen, en af en toe een dorpje. Economisch gaat het hier uitstekend, onder meer dankzij de riante subsidies (meer dan een miljard dollar per jaar) op ethanol, brandstof die uit maïs wordt gewonnen.

Grote agrarische bedrijven slokken de kleine boerderijen op. Maar de streek loopt leeg: het aantal inwoners op het platteland van Iowa nam met 3,6 procent af sinds 2000. De drie miljoen inwoners van Iowa zijn nu ongeveer gelijk verdeeld in stads- en plattelandsbevolking. De leegloop gaat zo hard, dat de staat nieuwe boeren werft in Scandinavië. De meeste landbouwers in Iowa hebben Deense, Duitse en Noorse voorouders, dus van alle gastarbeiders zullen Scandinaviërs de minste aanpassingsproblemen hebben, hoopt Iowa.

In een gehucht buiten het stadje Muscatine woont Marilyn Walsh (70), een gepensioneerde boerin. Haar man leeft niet meer, en haar beide kinderen hebben het dorp verlaten. De één woont in San Francisco, de ander in Des Moines. De biggenboerderij bestaat niet meer. Ze heeft heimwee naar de jaren zestig en zeventig, zegt ze. „Mijn kinderen leerden hier fietsen op straat. Het was veilig. We waren arm, maar er was een grote gemeenschapszin. Ik hoefde niet altijd op mijn kinderen te letten, dat deed het hele dorp.”

Walsh zegt dat het Iowa van vroeger bedreigd wordt. Het homohuwelijk werd in 2009 gelegaliseerd; Iowa was daarmee de derde staat in de VS. Ze kon nog met haar jachtgeweer rondlopen, zonder dat mensen er aanstoot aan namen. „De cultuur van losbandigheid dreigt verder op te rukken, juist nu we hier met steeds minder zijn. Dat mag niet gebeuren.”

Het motiveert haar om op de Republikein Joni Ernst te stemmen. Ernst is een favoriet van de Tea Party, de radicale vleugel van de Republikeinse partij. In een veelbesproken campagnespotje zegt Ernst („moeder, soldaat, conservatief”) dat ze opgroeide op het platteland van Iowa. „Ik weet hoe je een big moet castreren”, zegt ze. Dan is een gil te horen, waarna Ernst zegt: „Laat ze krijsen in Washington.”

Marilyn Walsh had er hard om moeten lachen. „Zo direct praten we hier in Iowa. Joni Ernst is one of us.”

Iowa City, waar Bruce Braley deze dinsdagochtend campagne voert, ligt nog geen uur rijden van Muscatine. Deze levendige studentenstad is gemakkelijk gebied voor de Democraten, en Braley hoeft geen stemmen te winnen. Hij moet er alleen voor zorgen dat de studenten ook echt gaan stemmen.

Daarvoor heeft hij meer aan Zach Wahls dan aan Michelle Obama. Wahls is 23, en afgestudeerd ingenieur aan de Universiteit van Iowa. Wahls praat snel en geestig, hij mag deze weken Braley introduceren bij het publiek op campagnebijeenkomsten. „Ik wil jullie enthousiast maken voor Bruce”, zegt Wahls. Dave Loebsack, een Democratisch Congreslid, kijkt goedkeurend toe. „Wahls is de hoop voor de partij in Iowa”, zegt hij.

Biologische moeder

Zach Wahls krijgt met opzet een grote rol toebedeeld in de campagne, vertelt hij een paar dagen later. Zijn levensverhaal past precies in de boodschap die de Democraten in het hele land willen uitstralen: stedelijk, progressief, ruimdenkend. Wahls groeide op in een gezin met twee moeders, zijn biologische moeder Terry en haar partner Jackie. Iowa was in die jaren nog een conservatief bolwerk. Zijn moeders kregen te maken met vreemde blikken op straat, hij werd gepest op school. „Voor mijn zus en mij was het thuis alleen volstrekt normaal. We zijn een gezin als alle anderen.”

In 2011 werd Zach Wahls een bekende Amerikaan. De Republikeinen in het Congres van Iowa wilden het homohuwelijk al twee jaar na invoering verbieden. Wahls hield bij een hoorzitting een vlammende protestspeech, die meer dan drie miljoen keer op YouTube is bekeken. Hij haalde The Daily Show, en de talkshow van Ellen DeGeneres. Het Republikeinse plan haalde het niet.

Wahls: „Er is een culturele strijd gaande in Iowa. Het is nog lang niet beslist. Joni Ernst wil een federaal amendement in de grondwet opnemen, zodat het homohuwelijk landelijk verboden wordt. Ze wil wettelijk vastleggen dat een foetus al vanaf de conceptie een persoon is, wat een verbod op abortus zou betekenen. Met een Republikeinse meerderheid in de Senaat zetten we enorme stappen terug op het gebied van vrouwenrechten en homo-emancipatie.”

Wahls’ zorgen zijn oprecht, maar onder zijn prominente rol in de campagne in Iowa zit een landelijke strategie, zegt David Yepsen. „Ze staan op veel plekken achter, ook in Iowa. Ze hebben daarom besloten dat de verkiezingen over ‘culture wars’ moeten gaan. De progressieve leefstijl wordt bedreigd door de conservatieven. Daarmee hopen ze zo veel verontwaardiging te creëren dat er genoeg kiezers komen opdagen.”

Interessant genoeg is dit precies wat de Republikeinen al jarenlang zelf doen, zegt Yepsen. „Democraten halen nu een Republikeinse truc uit. Conservatieven mobiliseren hun aanhang met verhalen over het naderende einde van hun manier van leven. Kerst mag niet meer gevierd worden, het traditionele huwelijk wordt bedreigd, vuurwapens worden afgepakt.”

Het gevolg is dat de tussentijdse verkiezingen een cultuuroorlog zijn geworden. Bruce Braley laat spotjes uitzenden waarin hij Joni Ernst ervan beschuldigt abortus te willen verbieden – in het grotendeels kerkelijke Iowa tot voor kort geen onderwerp om mee te scoren.

Anticonceptie

Democraten die in andere staten in spannende races zijn verwikkeld, doen hetzelfde. Kay Hagan in North Caroline beschuldigt haar Republikeinse opponent er in spotjes van dat hij de toegang tot anticonceptie voor vrouwen wil bemoeilijken. Mark Udall in Colorado heeft van het recht op abortus een centraal thema in zijn campagne gemaakt.

Stan Greenberg, een Democratische campagnestrateeg in Washington, vertelde tijdens een achtergrondgesprek dat hier een calculatie achter zit. De Democraten weten dat ze het moeilijk krijgen: Obama is impopulair, en bij tussentijdse verkiezingen komen meestal vooral blanke, oudere mannen opdagen. Die stemmen meestal Republikeins. Democraten scoren uitstekend in een andere groep: jonge vrouwelijke stedelingen, die ruimdenkend zijn en vaak geen vaste relatie hebben. Die groep, zei Greenberg, kan alleen worden geprikkeld als het over hún leven gaat.

Volgens politiek commentator David Yepsen tekent dit de paniek bij de Democraten. „Ze hadden het ook over de economie kunnen hebben, die dit kwartaal 3,5 procent gegroeid is.”

Yepsen zegt dat de verstedelijking van Iowa, zoals in het hele Amerikaanse Midwesten, op de lange termijn in hun voordeel zal werken. „Maar daar zullen ze deze verkiezingen nog niet veel aan hebben. Het zit de Republikeinen deze keer mee. Tussentijdse verkiezingen voor een zittende president zijn altijd moeilijk en Obama kan in zijn zesde jaar geen enthousiasme meer opwekken. Alles wijst erop dat de zege voor de Republikeinen zal zijn.”