Kat-en-muisspel Rusland en NAVO in luchtruim

Steeds vaker worden Russische militaire vliegtuigen gesignaleerd langs Europese en Amerikaanse kusten.

Een provocatie? Pesterij van het Kremlin? Nee, zeggen luchtvaartexperts: dit was waarschijnlijk een nucleaire oefening van de Russische luchtmacht.

Deze week werd de NAVO opgeschrikt door een „ongebruikelijk” groot aantal Russische vliegtuigen. In totaal werden op dinsdag 28 en woensdag 29 oktober vier formaties door NAVO-vliegtuigen onderschept: boven de Noordzee, het Baltische Gebied en boven de Zwarte Zee.

De activiteiten waren zo ongewoon dat de NAVO besloot om er melding van te maken, zo zei een woordvoerder op het hoofdkwartier in Mons. „De vluchten die we in de afgelopen 24 uur hebben gezien, de omvang daarvan en de routes die werden gekozen, zijn zonder twijfel ongebruikelijk.”

Russische bommenwerpers zijn al een paar jaar een vertrouwd gezicht boven de Noordzee, maar tot nu ging het vaak om één of twee vliegtuigen. Deze week vlogen er opeens veel grotere formaties rond de kusten van Europa. Afgelopen woensdag werden Noorse F-16’s gealarmeerd toen een formatie van vier Tu-95 strategische bommenwerpers (NAVO-codenaam ‘Bear H’), begeleid door vier tankvliegtuigen, werd gedetecteerd voor de Noorse kust.

Boven de Oostzee werden zeven Russische gevechtsvliegtuigen van verscheidene types gezien. Duitse en Portugese gevechtsvliegtuigen die in de Baltische staten zijn gestationeerd, later aangevuld met Deense, Finse en Zweedse jagers, onderschepten de Russen. Een even grote groep Russische gevechtsvliegtuigen werd in hetzelfde gebied een dag eerder waargenomen.

Nucleaire taak

Boven de Zwarte Zee onderschepten Turkse F-16’s woensdag twee Tu-95 bommenwerpers, die werden begeleid door twee Su-27 gevechtsvliegtuigen (NAVO-codenaam ‘Flanker’).

Zulke grote formaties zijn sinds de Koude Oorlog zelden gezien. Maar wat was het doel van de vluchten?

Militaire experts en oud-militairen wijzen op de nucleaire taak van de vliegtuigen die werden ingezet. „Deze operaties”, zo schrijft de gezaghebbende luchtvaartjournalist Bill Sweetman in antwoord op vragen van deze krant, „zijn een weerslag van de modernisering van de Russische nucleaire strijdkrachten.”

De Toepolev-95 ‘Bear’ werd in de jaren vijftig ontwikkeld voor het afwerpen van atoombommen. Tegenwoordig kan het toestel ook worden uitgerust met een de Kh-55 ‘Radoega’ (Regenboog), een kruisraket die kan worden voorzien van een kernkop.

In de afgelopen jaren heeft Rusland een nieuwe versie van dit wapen ontwikkeld. Volgens Russische media heeft de Kh-102 een bereik tot 10.000 kilometer. Westerse analisten geloven daar weinig van, maar het lijkt wel vast te staan dat het wapen een groter bereik heeft dan de Amerikaanse kruisraketten. Volgens Russische media had de raket vorig jaar aan de Russische luchtmacht moeten zijn geleverd. Als dat zo is, zal er ook mee moeten worden geoefend. Misschien gebeurde dat deze week.

In andere delen van de wereld doken al eerder dit jaar Tu-95’s op. In september stegen Canadese F-18’s op van hun bases en kwamen Amerikaanse F-22’s in actie, nadat er twee Russische ‘Bears’, begeleid door twee tankvliegtuigen en twee jagers, opdoken voor de kust van Alaska.

In juni kwamen Russische nucleaire bommenwerpers tot 50 kilometer van Californië. Afgelopen donderdag meldde het Pentagon dat Russische vliegtuigen in de tien voorgaande dagen 16 keer het Amerikaanse luchtruim hadden benaderd.

Testen van de tegenstander

Bij de oefeningen gaat het in de eerste plaats om het testen van de tegenstander. De Russische vliegtuigen blijven op afstand: van schendingen van het luchtruim is geen sprake.

Tegelijkertijd weten de Russen dat als ze met nucleaire bommenwerpers richting NAVO-grondgebied vliegen, ze de Westerse luchtverdediging alarmeren. Het aantal minuten dat het de NAVO-jagers kost om de bommenwerpers te onderscheppen, levert de Russische luchtmacht waardevolle informatie op. Dat geldt ook voor het drukke radar- en radioverkeer rond een dergelijk incident. Het is een kat- en-muisspel dat eindeloos werd opgevoerd tijdens de Koude Oorlog.

Toch maken Westerse analisten zich zorgen. Al was het alleen maar om de verhoogde spanning die de vluchten veroorzaken. De Bear, een langzaam propellervliegtuig, kan zich niet verdedigen tegen een NAVO-straaljager. Maar nu de bommenwerpers soms door Russische jachtvliegtuigen worden begeleid, is de kans op een gespannen stand-off in de lucht een stuk groter geworden. De gevolgen daarvan zijn onvoorspelbaar.

Beperkte Nederlandse capaciteit

Daar komt bij dat de verhoogde Russische activiteit een zwaar beroep doet op de Quick Reaction Forces van de luchtmachten van de NAVO-lidstaten. In de afgelopen week kwamen jachtvliegtuigen van zes NAVO-landen, plus de Zweedse en de Finse luchtmacht in actie om de Russische bommenwerpers te onderscheppen.

Nederland heeft nu twee F-16’s klaar staan voor de verdediging van het luchtruim. Maar de Koninklijke Luchtmacht heeft nauwelijks capaciteit om dat aantal op te schroeven, als het ook tegelijkertijd bombardementen moet uitvoeren op de Islamitische Staat (IS) of elders in het buitenland.

De Russische ‘Beren’ zetten de NAVO dus onder druk. Ook dat doet denken aan de Koude Oorlog.