Het is Koude Oorlog in de lucht

De NAVO wordt steeds vaker opgeschrikt door Russische vliegtuigen. Het is een kat-en-muisspel dat doet denken aan de Koude Oorlog. Misschien oefenen de Russen met nieuwe kernraketten.

Een provocatie? Pesterij van het Kremlin? Nee, zeggen luchtvaartexperts: dit was waarschijnlijk een nucleaire oefening van de Russische luchtmacht – op een enorme schaal.

Deze week werd de NAVO opgeschrikt door een „ongebruikelijk” groot aantal Russische vliegtuigen. In totaal werden er vier formaties door NAVO-vliegtuigen onderschept (geëscorteerd): boven de Noordzee, het Baltische gebied en boven de Zwarte Zee. De activiteiten waren zo ongewoon dat de NAVO besloot om er melding van te maken, zei een woordvoerder op het hoofdkwartier in het Belgische Bergen. „De vluchten die we in de afgelopen 24 uur hebben gezien, de omvang daarvan en de routes die werden gekozen zijn zonder twijfel ongebruikelijk.”

Ongewoon grote formaties

Russische bommenwerpers zijn al een paar jaar een vertrouwd gezicht boven de Noordzee, maar meestal ging het om één of twee vliegtuigen. Deze week vlogen er opeens veel grotere formaties rond de kusten van Europa. Afgelopen woensdag werden Noorse F-16’s gealarmeerd toen een formatie van vier Tu-95 bommenwerpers, begeleid door vier tankvliegtuigen, werd gedetecteerd voor de Noorse kust. In het Baltische gebied werden zeven Russische jagers gezien. Boven de Zwarte Zee onderschepte de Turkse luchtmacht twee Tu-95 bommenwerpers, die werden begeleid door twee Su-27’s.

Zulke grote formaties zijn sinds de Koude Oorlog zelden gezien. Maar wat was het doel van de vluchten?

Militaire experts en oud-militairen wijzen op de nucleaire taak van de vliegtuigen die werden ingezet. „Deze operaties”, schrijft de gezaghebbende luchtvaartjournalist Bill Sweetman in antwoord op vragen van deze krant, „zijn een weerslag van de modernisering van de Russische nucleaire strijdkrachten.”

De Toepolev-95 ‘Bear’ werd in de jaren vijftig ontwikkeld voor het afwerpen van atoombommen. Tegenwoordig kan het toestel ook worden uitgerust met de ‘Radoega’ (Regenboog), een kruisraket die kan worden voorzien van een kernkop. In de afgelopen jaren heeft Rusland een nieuwe versie van dit wapen ontwikkeld. Volgens Russische media heeft deze Kh-102 een bereik tot 10.000 kilometer. Westerse analisten geloven daar weinig van, maar het lijkt wel vast te staan dat het wapen een groter bereik heeft dan de Amerikaanse kruisraketten. Volgens Russische media had de raket vorig jaar aan de Russische luchtmacht moeten zijn geleverd. Als dat zo is, zal er ook mee moeten worden geoefend. Misschien gebeurde dat deze week.

In andere delen van de wereld doken al eerder dit jaar Tu-95’s op. In september stegen Canadese F-18’s op van hun bases en kwamen Amerikaanse F-22’s in actie, nadat er twee Russische ‘Bears’, begeleid door twee tankvliegtuigen en twee jagers, opdoken voor de kust van Alaska. In juni kwamen Russische nucleaire bommenwerpers tot 50 kilometer van Californië. Afgelopen donderdag meldde het Pentagon dat Russische vliegtuigen in de tien voorgaande dagen zestien keer het Amerikaanse luchtruim hadden benaderd.

Het is een kat-en-muisspel

Bij de oefeningen gaat het in de eerste plaats om het testen van de tegenstander. De Russische vliegtuigen blijven op afstand: van schendingen van het luchtruim is geen sprake. Tegelijkertijd weten de Russen dat als ze met nucleaire bommenwerpers richting NAVO-grondgebied vliegen, ze de Westerse luchtverdediging alarmeren. Het aantal minuten dat het de NAVO-jagers kost om de bommenwerpers te onderscheppen, levert de Russische luchtmacht waardevolle informatie op. Dat geldt ook voor het drukke radar- en radioverkeer rond een dergelijk incident. Het is een kat-en-muisspel dat eindeloos werd gespeeld tijdens de Koude Oorlog.

Toch maken Westerse analisten zich zorgen. Al was het alleen maar om de verhoogde spanning die de vluchten veroorzaken. De propelleraangedreven Bear kan zich niet verdedigen tegen een NAVO-straaljager. Maar nu de bommenwerpers soms ook door Russische jachtvliegtuigen worden begeleid, is de kans op een gespannen stand off in de lucht een stuk groter geworden.

Daar komt bij dat de verhoogde Russische activiteit een zwaar beroep doet op de Quick Reaction Forces van de NAVO-luchtmachten. In de afgelopen week kwamen jachtvliegtuigen van zes NAVO-landen, plus de Zweedse en de Finse luchtmacht in actie om de Russische bommenwerpers te onderscheppen. Nederland heeft nu twee F-16’s klaarstaan voor de verdediging van het luchtruim. Maar de Koninklijke Luchtmacht heeft nauwelijks capaciteit om dat aantal op te schroeven, als het ook tegelijkertijd bombardementen moet uitvoeren op de Islamitische Staat (IS). De Russische ‘Beren’ zetten de NAVO dus onder druk. Ook dat doet denken aan de Koude Oorlog.