De Muur was goed voor de literatuur

Welke kunst en literatuur uit Oost-Europa moet je kennen? Van voor en na de val van de Muur – maar van vóór is de oogst groter.

Je hoeft maar een willekeurig lijstje Russische en Oost-Europese schrijvers te bekijken om te constateren dat de communistische dictaturen schitterende romans en behoorlijk wat (potentiële) Nobelprijswinnaars hebben opgeleverd. Of je het nu hebt over de Est Jaan Kross, de Tsjechen Milan Kundera en Bohumil Hrabal, de Russen Aleksandr Solzjenitsyn, Varlam Sjalamov en Josif Brodski, de Polen Wieslaw Mysliwski en Marek Hlasko, de Hongaar György Konrad, of de Oost-Duitsers Heiner Müller en Christa Wolf: allen hebben ze, al dan niet in ondergrondse uitgaven verschenen, grootse literatuur geschreven over het bestaan onder een totalitair systeem.

Vóór 1989 of hun – al dan niet gedwongen – emigratie naar het Westen belandden zij door hun werk niet zelden op de zwarte lijst of in het gevang. Dat alleen al zegt veel over hun onbedwingbare scheppingsdrang, die je kunt opvatten als een vorm van verzet en een streven om de waarheid te vertellen in een wereld van leugens.

Behalve in het herenigde Duitsland, zijn in Rusland en Oost-Europa sinds de val van de Muur maar weinig nieuwe goede schrijvers opgestaan. Dit komt deels door de slechte economische omstandigheden. De literatuur raakte bij lezers en potentiële schrijvers daardoor op het tweede plan. Gevestigde schrijvers werden gedwongen in een andere branche geld te verdienen dan in de literatuur. Tegelijkertijd was de nieuwe tijd, die gedomineerd werd door armoede en wild kapitalisme, voor velen te chaotisch om over te schrijven.

Zowel gearriveerde als debuterende schrijvers (zoals de Oost-Duitsers Ingo Schulze en Uwe Tellkamp) kozen als thema voor hun werk dan ook de communistische staat waarin ze waren opgegroeid. Jongere Russen als Michail Sjisjkin zijn vooral actief als Kremlinkritische essayisten en produceren in gestaag tempo postmodernistische romans. Slechts enkelingen, zoals de Russen Vladimir Makanin en Zachar Prilepin, hebben de nieuwe, hedendaagse chaos al in hun greep. Dat ook dit tot mooie boeken kan leiden, hebben sommigen van hen inmiddels al bewezen. Al haalt hun productie het niet bij die van hun collega’s in de jaren van het communisme.

, chef Boeken