Hollanders ingetogen? Zwarte Piet maakt ons hysterisch

Iraniërs uiten hun emoties sneller dan Nederlanders, dacht nrc.next-redacteur Maral Noshad Sharifi. Tot het over de schmink van Zwarte Piet ging. „Google de woorden ‘Zwart’ en ‘Piet’ en je staat in Kobani.”

In het gereformeerde dorpje waar ik opgroeide, woonde ook een ander Iraans gezin. Op een nacht kwam de zeventienjarige zoon thuis van uitgaan met heftige hoofdpijn. Hij bleek een hersenvliesontsteking te hebben, binnen enkele uren was hij dood.

Drie dagen later zat ik in hun woonkamer tussen zijn Hollandse dorpsvrienden te rouwen. Als kind wilde ik het leven van een Nederlands gezin leiden. Iraanse eigenaardigheden verborg ik voor Nederlanders. Die dag kon dat niet. De familie van het gezin was overgevlogen uit Canada. Iraniërs sprongen gillend en huilend de huiskamer binnen. De ogen van mijn Hollandse dorpsgenoten werden groot. Van binnen schreeuwde ik met de Iraniërs mee. Van buiten zat ik snikkend met mijn armen over elkaar op een stoel.

Mijn moeder vertelde als kind in Iran wel eens naar een uitzonderlijke rouwbijeenkomst te zijn geweest waar vrouwen van woede en verdriet het haar uit hun hoofd trokken.

Ik heb mijzelf in de tussentijd zo aangepast dat ik nooit schreeuwend een ruimte kan binnenlopen, behalve misschien als ik heel dronken ben. Of het nou om verdriet of vreugde gaat, in Nederland uiten we onze emoties, in nuchtere staat, vaak heel gecontroleerd. Mensen die iets vervelends hebben meegemaakt, zeggen vaak dat het ‘wel meevalt’ – ook als hun ogen iets anders zeggen.

De enige keren dat ik tussen de Nederlanders het gevoel heb op een Iraans feestje te zijn, is wanneer ik verboden drugs heb gebruikt en op een festival sta. Diezelfde vreugdevolle blikken, zie ik in mijn moeders woonkamer bij een verjaardagsfeest. Onbekenden van elkaar, staan vlak na binnenkomst met elkaar te dansen. Zonder alcohol of xtc-pilletje beleven we dezelfde euforie.

Wat verklaart dit verschil? „De manier waarop je je emoties uit, is aangeleerd”, zegt Carolien Rieffe, hoogleraar sociale en emotionele ontwikkelingspsychologie aan de Universiteit Leiden. Je uit jezelf op een bepaalde manier, omdat dat gepast is, zegt ze.

Ik dacht altijd dat Iraniërs emotioneler zijn dan Nederlanders, tot ik vorig jaar oktober met een notitieblokje op de pro-Zwarte Pieten-demonstratie stond in Den Haag. Tillie Kaisiëpo, een vrouw van toen 62 jaar, was daar ook en had een Nieuw-Papoeaanse vlag meegenomen om kritiek te uiten op de Verenigde Naties.

De voorstanders van Zwarte Piet dachten dat ze tegen Zwarte Piet was en omringden haar. Zij lichtte haar verhaal toe, maar werd volledig overschreeuwd. „Vieze kankerzwarte”, zeiden ze, „kanker op naar je eigen zwarte land”, sommige mensen probeerden haar vlag af te pakken. Ik stond met verbazing om me heen te kijken. Mensen die waarschijnlijk zonder te huilen de begrafenis van hun buurman bijwoonden, gingen nu janken omdat er misschien gekleurde pieten zouden komen.

De zwartepietendiscussie maakt overdreven veel los. Twee weken terug kreeg een vrouw klappen van een Zwarte Piet-fan. Tik op Google de woorden ‘Zwart’ en ‘Piet’ in en je staat midden in Kobani. Het doet me denken aan de emotionele Iraniërs die schreeuwend dat huis binnenliepen na het overlijden van mijn dorpsgenoot, maar dit gaat over de kleur schmink van Piet.

Professor Rieffe is ook verbaasd over de reacties. „Het uiten van een emotie is niets meer dan een communicatiemiddel om je doel te bereiken en de grenzen zijn verlegd. Wat we zien is een heftige en nieuwe vorm van nationalisme die een hype geworden is, aangewakkerd door politici en tv-programma’s als Ik hou van Holland, zegt Rieffe. „Van mensen wordt verwacht zogenaamde Nederlandse tradities te beschermen. Zodra ze denken dat die tradities bedreigd worden, steken ze elkaar aan met boosheid. Opeens is het gelegitimeerd je woede te laten zien.”

Je zou zeggen dat het juist nationalistisch is om de traditie inclusiever te maken, om meer mensen deelgenoot te maken van je volkscultuur. Een nieuwe kleur voor Piet zal eerder de Sinterklaastraditie in stand houden dan bedreigen. En de oplossing is zo simpel: andere schmink.

Er is meer aan de hand.

Mijn moeder is misschien de enige die wat licht kan schijnen over mijn onbegrip. Zij woont al 21 jaar in Nederland en heeft daarvoor 29 jaar in Iran gewoond. Wie vindt zij eigenlijk gekker, Nederlanders of Iraniërs?

Mijn moeder zegt direct dat Nederlanders over het algemeen eerlijker zijn, ze zijn oprecht. „Maar ook al zijn Iraniërs minder oprecht, ze hebben wel een oprecht groter vermogen zichzelf in een ander te verplaatsen, om medelijden te voelen en te tonen. Nederlanders hebben dat minder.”

Ook de mate waarin we medelijden tonen, is cultuurbepaald, zegt professor Rieffe. Ik vind de analyse van mijn moeder wel passen in de zwartepietendiscussie. We willen niet alleen vasthouden aan onze traditie, we willen ook niet luisteren naar de mensen die zich gediscrimineerd voelen. Dat witte mensen het niet kunnen begrijpen, is logisch, maar ze zouden wel kunnen proberen te luisteren.

Is er een oplossing voor deze grenzeloze hysterie? Ja, zegt Rieffe. „We moeten het niet meer normaal vinden zo boos op elkaar te reageren. Als dergelijk gedrag vaak genoeg openlijk wordt afgekeurd, past de norm zich weer aan.”

Laten we ons boos maken over belangrijke zaken, zoals jeugdwerkloosheid, armoede en discriminatie – maar níét over de kleur schmink van Piet. En dan niet onze woede tonen op een hysterische manier, maar – zoals gebruikelijk in Nederland – ‘cool’.