Aleksandr is een Rus, Oekraïne is zijn land

A leksandr Gljadelov trekt met zijn rechterbeen. Hij is gewond geraakt bij de Slag om Ilovaisk, een stadje in de Donbass waar Oekraïense vrijwilligerseenheden eind augustus door pro-Russische troepen werden verslagen. Gljadelov is geen fotojournalist die opdrachten van kranten krijgt, maar een documentair fotograaf die voor zichzelf werkt.

In etnische zin is Gljadelov (58) een Rus. Zijn vader diende als kolonel in de Sovjetkrijgsmacht, was lang in de Oekraïense hoofdstad gelegerd en bleef daar na zijn pensioen hangen. Aleksandr woont al sinds zijn jeugd in Kiev, nog steeds een stad waar zowel de intellectuelen als de kapsters met elkaar eerder Russisch dan Oekraïens spreken.

In augustus ging hij op eigen houtje naar de oorlogszone in het Oosten. Een Donbass-documentaire zou een goede aanvulling zijn op zijn fotowerk eerder dit jaar over het burgerprotest op de Maidan tegen de inmiddels verdreven president Janoekovitsj. In Ilovaisk, een plaatsje ten oosten van Donetsk, trok hij mee op met het Donbass-bataljon van de commandant Semjon Semjontsjenko. Het vrijwilligersregiment moest via Ilovaisk oprukken naar het noorden, zodat de pro-Russische rebellen in Donetsk in de tang zouden komen te zitten. Het omgekeerde gebeurde. Op 3 september waren de Oekraïners verdreven, voorzover niet ter plekke gesneuveld. Hij weet zeker dat het professionele Russische troepen waren die dit rond 21 augustus bewerkstelligden.

G ljadelov was ingekwartierd in een school in Ilovaisk. Met veertig autochtone inwoners die daar schuilden omdat het stadje door de rebellen werd bestookt. Toen hij 21 augustus de straat op ging voor eten en drinken, werd de school onder vuur genomen. Hij werd in zijn been getroffen, geëvacueerd naar Koerachov, ten westen van Donetsk, en vervolgens opgelapt in een ziekenhuis in Dnjepropetrovsk.

In 1992 werd hij bijna op dezelfde plek geraakt toen hij in Dubosar de oorlog tussen Moldaviërs en Russen vastlegde, wat eindigde in de status quo van de afgescheiden contrabande-republiek Transnistrië in Tiraspol.

Toch is het nu anders. Voordat hij in Ilovaisk werd neergeschoten, heeft Gljadelov genoeg gezien om zijn oordeel te vellen. Hij heeft afscheid genomen van Rusland.

In Ilovaisk is hij er achter gekomen dat bij de rebellen niet alleen lokale separatisten uit de Donbass en soldaten uit Rusland vechten. Hij heeft ook een Serviër gezien die door de Oekraïners krijgsgevangen was gemaakt voordat de Slag om Ilovaisk begon. Miroslav Rohac heette hij.

Gljadelov heeft ook gezien hoe er met die rebellen en huurlingen wordt omgesprongen. „Rusland laat nu zijn ware gezicht zien. Het laat zelfs zijn eigen doden drie dagen langs de weg liggen. Rusland heeft grootse ideeën, maar het behandelt de gewone Rus als oud vuil. Let wel, ik ben zelf Rus, maar Oekraïne is nu mijn land. Want ook al doet de regering in Kiev bijna niets voor de soldaten en vrijwilligers in de Donbass – die worden eigenlijk alleen door gewone burgers van eten en kleding voorzien – er is nu een volksoorlog.”

Dit is de politieke verklaring. Op de achtergrond schemert een persoonlijke kwetsuur. Hij heeft bijna niets gehoord van zijn Russische collega’s en leerlingen die bij hem een masterclass volgden. Alleen Oleg, Sasja en Ksenia uit Moskou hebben hem gebeld toen ze hoorden dat hij gewond was. Oleg wilde komen, maar werd bij de grens aangehouden en teruggestuurd. Al die andere fotografen branden hun vingers niet meer aan hem.

Het herinnert Aleksandr Gljadelov aan zijn vader die in 1968, toen Moskou besloot de Praagse Lente neer te slaan, als radiotechnicus bij het Rode Leger diende. „Hij zei me later, in 1990 ten tijde van de perestrojka: ‘Voor mij eindigde de Sovjet-Unie in 1968 toen we Tsjechoslowakije binnenvielen’. Dat moment beleef ik nu bijna een halve eeuw later.”