Ai Weiwei maakt de pijn en de eenzaamheid in Alcatraz voelbaar

Met confronterende installaties brengt Ai Weiwei op het Amerikaanse gevangeniseiland Alcatraz een ode aan de vrijheid. Bezoekers brengen er halve dagen door, soms met tranen in de ogen.

Ai Weiwei: Blossom (detail uit installatie in Alcatraz)
Ai Weiwei: Blossom (detail uit installatie in Alcatraz) Foto Jan Stürmann, for-site foundation

„Het misverstand van het totalitarisme is dat de vrijheid gevangen kan worden. Dat klopt niet. Als je vrijheid inperkt, vliegt de vrijheid weg om op een vensterbank neer te dalen.

Ai Weiwei, bij de tentoonstelling @Large

Stil zit de slanke man op een krukje. In een wit T-shirt luistert hij naar de Nigeriaanse funk van Fela Kuti. De song Sorrow Tears and Blood (1976) galmt door de piepkleine cel. Na een paar minuten beweegt de man heen en weer, zijn ogen gesloten. Hij half-danst terwijl hij zit, een vrijwillige gevangene van de muziek in een cel waarvan de deur openstaat.

Een eenzame onderdompeling in politiek-getinte kunst is precies wat de Chinese kunstenaar Ai Weiwei beoogt met Stay Tuned. Het is een onderdeel van zijn baanbrekende expositie @Large op Alcatraz, een eiland in de baai van San Francisco, waar nooit eerder kunst op zo’n immense schaal is vertoond.

In twaalf cellen met afgebladderde muren klinken door luidsprekers de woorden en muziek van Pussy Riot (Rusland), Martin Luther King (VS), Liao Yiwu (China) en andere dissidenten die de gevangenis in moesten omdat ze hun stem verhieven. „Een intense ervaring”, zegt de slanke man, een Brit die Paul Cohan heet en zestig jaar is. „Bevrijdend, vreemd genoeg.” Hij leest de woorden van Fela Kuti aan de muur, terwijl de muziek blijft klinken in een eindeloze herhaling. „We fear for the air around us”, leest Cohan. „We fear to fight for freedom.

Angst om te vechten voor vrijheid is iets wat Ai (57) zelf niet kent. En zijn inspiratiebronnen evenmin. Op Alcatraz brengt hij een eerbetoon aan dissidenten en radicalen uit de hele wereld – aan de vrijheid. Hoewel Ai niet meer opgesloten is zoals in 2011, mag hij China niet uit. Dat weerhoudt hem er niet van om zich uit te spreken over politiek, kunst, vrijheid, onderdrukking.

Na de overzichtsexpositie According to What twee jaar geleden in het Washingtonse Hirshhorn Museum, heeft hij nu het slaperige Alcatraz een facelift gegeven. Zonder er ooit te zijn geweest. „Het is inspirerend om met Ai te werken”, zegt curator Cheryl Haines van de For-Site stichting in San Francisco. „Hij heeft niet alleen een uniek vermogen om belangrijke ideeën in beeld te brengen, maar kan zo’n ingewikkelde plek ook interpreteren terwijl hij er nooit is geweest.”

Gevangeniseiland

Op de kade in San Francisco drommen toeristen samen. In de rij voor de veerboot klinkt Japans, Nederlands, Spaans en Russisch. Geen van de ondervraagde bezoekers weet dat het werk van Ai Weiwei op hen wacht. Of wie Ai precies is. Ze zijn gekomen om het gevangeniseiland te zien.

Alcatraz heeft een rijke, gelaagde geschiedenis. Het kleine eiland huisvestte de eerste vuurtoren aan de westkust, diende sinds 1863 als gevangenis, en vanaf 1934 als eerste ‘maximum security prison’ voor beruchte criminelen, onder wie gangster Al Capone. In 1963 werd de gevangenis opgedoekt. Eind jaren zestig was er een protest van indianen, die het eiland als eersten bewoonden, en in 1973 werd Alcatraz een Nationaal Park. Nu komen er bijzondere vogels langs, en jaarlijks 1,5 miljoen bezoekers die willen zien waar Al Capone zat – en genieten van een weids uitzicht op de onbereikbare stad.

Eenmaal aangekomen op ‘the rock’, zoals het eiland wordt genoemd, wandelt de bezoeker omhoog. In het New Industries Buiding, waar gevangenen ooit werkten, hangt op anderhalve meter hoogte een meters lange Chinese draak. With Wind, heet dit deel van de tentoonstelling. Citaten van dissidenten staan op het lichaam van het kringelende, papieren beest. Aan de muren hangen kwetsbare vliegers in de vorm van vogels en bloemen. „De kunstenaar suggereert krachtige tegenstellingen tussen vrijheid en inperkingen, creativiteit en onderdrukking, culturele trots en nationale schaamte”, aldus Haines.

De staart van de draak eindigt waar Trace (‘spoor’) begint. Dit deel van de expositie heeft van enthousiaste recensenten en bezoekers de meeste aandacht gekregen. Op de cementen grond van de open ruimte liggen zij aan zij 170 felgekleurde portretten van bekende en minder bekende politieke gevangenen uit 33 landen. China (38) en Iran (36) gaan aan kop.

Alle beeltenissen zijn gemaakt van Lego, met als onbedoeld gevolg dat kleuters meteen op de grond gaan zitten om de bouwsteentjes uit de kunstwerken te halen, voordat hun ouders ze geschrokken toe sissen. Huilpartijen zijn een terugkerend geluid in de galmende hal van Trace.

Van dichtbij zijn de portretten haast niet te ontcijferen. Het gezicht van de Tibetaanse zanger Lolo lijkt niet meer dan een zee van geel, oranje en zwart. Maar wie afstand neemt ziet in plaats van legoblokjes een indringend portret van de man die zes jaar vastzit omdat hij met zijn liederen de onafhankelijkheid van Tibet bepleit.

Dit effect is nog sterker vanaf de Gun Gallery. Vanaf de smalle galerij boven de expositieruimte hielden gewapende bewakers alles in de gaten. Nu is het de plek om het innemende gezicht te bekijken van de Iraanse natuurkundige Omid Kokabee. Hij zit tien jaar vast wegens „communicatie met een vijandige mogendheid” (de VS).

Bezoekers struinen tussen de portretten door. Soms raakt iemand even de lippen of neus van een dissident aan, wat de opzichters toelaten. „We passen de stukjes gewoon weer in elkaar”, mompelt een toezichthouder als een peuter over het gezicht van oud-CIA-officier John Kiriakou kruipt; een veroordeelde klokkenluider.

Bloemen in de toiletpot

„Elegant en krachtig”, zegt Gaines over de legokunst. „Belangrijke boodschappen over mensenrechten en vrije meningsuiting.” Het idee voor @Large kwam van haar. Na haar bezoek aan China gaven ze samen de expositie vorm via lange Skype-gesprekken. Op basis van foto’s, video’s en Gaines’ omschrijvingen vulde Ai de ruimtes. Vrijwilligers bouwden de kunstwerken door zijn precieze instructies te volgen.

Het hangende werk Refraction (lichtbreking) past perfect in een hal verderop. De stalen vleugel is meters lang, en alleen te bekijken door de vuile raampjes van de Gun Gallery. Al hangt de vleugel stil, hij suggereert snelheid en beweging. Het gaat Ai om de spanning tussen vrijheid en opsluiting, zegt hij.

Blossom Illumination (verlichting met bloesem) in de oude ziekenboeg is het intiemste werk. In de lege ziekenhuiscellen zijn wc’s en badkuipen tot de rand gevuld met witte, porseleinen bloemetjes. De tere lieflijkheid ervan vormt een verwarrend contrast met de kille cellen en de gebruikelijke functie van de toiletpot.

Dit deel van de tentoonstelling is rustig. Van de cellen gaat een imponerend effect uit. Je moet door de deur in de tralies heen, de lege cel door, om te kunnen zien wat Ai heeft gemaakt. Een vrouw die de stappen naar de wc heeft gezet, staat lange tijd met tranen in haar ogen te kijken. Ai noemt het „symbolische troost voor de gevangenen” en dat vindt zij ook. „Het idee dat er schoonheid is, ik vraag me af of gevangenen dat blijven beseffen.”

Howard Levitt van de National Park Service vertelt dat er geen moment werd getwijfeld toen For-Site de parkdienst benaderde. De meeste toeristen denken bij de term ‘National Park’ aan ruige wildernis. „Maar de parken vertellen het verhaal van dit land”, zegt Levitt. Dat Ai politiek geladen kunst maakt, baarde niemand zorgen. In de parken wordt al lang bij ingewikkelde historische kwesties stilgestaan. „Iedereen pikt op wat hij zelf wil.”

Voordat de bezoeker de pont terug neemt, kan hij aan grote tafels in de voormalige eethal post versturen aan de politieke gevangenen voor wie Ai aandacht vraagt. Het adres in Rusland of Iran is al voorgedrukt. Veel mensen zitten er te schrijven, sommigen huilend. Ze zijn een uur of een halve dag ondergedompeld in het idee van gevangenschap.

Met zijn confronterende kunst heeft Ai de ervaringen van hedendaagse politieke gevangenen verbonden met de pijn en eenzaamheid die op Alcatraz moet zijn gevoeld. Dat is een bijzondere ervaring, die Gaines onwetende toeristen wil schenken. En ze hoopt ook inwoners van de regio – die Alcatraz vaak als een overbevolkte kermisattractie beschouwen – te verleiden om eens langs te komen. Zoals een van de gidsen op de kade roep: „Kunst van wereldklasse, mensen, inbegrepen bij de overtocht!”