Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

Geopolitiek

Een jaar na ‘Lampedusa’ is Europa weer terug bij af

Italië redt momenteel op grote schaal vluchtelingen uit de Middellandse Zee. Die operatie stopt deze maand. Dan neem de EU het weer over. Met minder geld en minder kansen om migranten te redden.

Zeker 366 migranten verdronken 3 oktober vorig jaar toen hun boot omsloeg, vlak voor de kust van het Italiaanse eilandje Lampedusa tussen Afrika en Europa. De wereld reageerde geschokt. Bootvluchtelingen stonden weer op de Europese agenda. Italië lanceerde een grootscheepse marineoperatie, Mare Nostrum, die in totaal 140.000 mensen van zee haalde.

Maar inmiddels lijkt de schok weggeëbd. Ruim een jaar na ‘Lampedusa’ is Europa aanstaande zaterdag weer terug bij af. Dan stopt Mare Nostrum. De operatie (vijf schepen en twee helikopters) in de internationale wateren voor de kust van Libië kost Italië maandelijks 9 miljoen euro. De regering-Renzi vindt dat ze genoeg heeft gedaan. Net als voor Lampedusa zet ze alleen de kustwacht in, die slechts opereert in Italiaanse wateren.

Frontex, het grensbewakingsagentschap van de EU, mag het in internationale wateren overnemen. Maar deze nieuwe missie, Triton genaamd, zal niet zo dicht onder de Libische kust varen als de Italianen nu. Ook zal ze „op zijn vroegst in november” beginnen. De EU maakt er maandelijks slechts 2,9 miljoen euro voor vrij.

Geen humanitaire opdracht

Maar behalve veel minder geld, krijgt Triton bovenal een ander mandaat dan Mare Nostrum. Frontex heeft geen humanitaire opdracht, maar bewaakt de Europese buitengrenzen. Het agentschap (dat materiaal en manschappen krijgt van lidstaten) redt migranten alleen als ze schipbreuk lijden of als dit dreigt. Elke zeeman is hier onder internationaal maritiem recht toe verplicht.

VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR is „zeer bezorgd” over de wisseling van de wacht op zee. „Er zal verder van de kusten van Europa veel gebeuren waar we weinig van weten. Het is voorspelbaar dat veel meer mensen het risico gaan lopen het niet te halen [tot Europa]”, zegt Laurens Jolles vanuit Rome, die daar het regionale UNHCR-hoofdkwartier leidt.

Amnesty International is nog feller: „De suggestie dat Mare Nostrum hiermee vervangen kan worden, kan rampzalige en dodelijke gevolgen hebben”, waarschuwde de mensenrechtenorganisatie deze maand. Zij riep Italië op de missie voort te zetten „totdat er een beter uitgerust alternatief gesteund door andere Europese landen is”.

Italië klaagt over een gebrek aan solidariteit van andere landen bij het onderscheppen van de bootjes. Maar andere landen wijzen er op dat zij verhoudingsgewijs meer mensen opnemen. Het gros van de illegalen komt namelijk niet over zee, maar over land of per vliegtuig de EU binnen. Bovendien blijft de meerderheid van de op zee opgepikte migranten niet in Italië, maar reizen ze noordwaarts.

Brug naar Europa

Lang niet iedereen in Europa was daarom positief over Mare Nostrum. Omdat migranten relatief snel onderschept zouden worden, voerden mensensmokkelaars de stroom op, in nog gevaarlijkere boten. „Mare Nostrum is bedacht als reddingsmissie, maar het is een brug naar Europa geworden”, klaagde de Duitse minister Thomas de Maizière (Binnenlandse Zaken) recent. Duitsland is – samen met Zweden – een van de populairste eindlanden.

Die aanzuigende werking is een dilemma, beaamt UNHCR-directeur Jolles. „Maar de situatie in landen als Syrië, Irak en Eritrea is zo slecht dat zij niet gaan wachten. Ook als de missie stopt, zullen ze blijven komen.”

Een oplossing zou zijn om in Noord-Afrikaanse transitlanden centra op te zetten en aanvragen voor asiel of een verblijfsvergunning daar te beoordelen. De goedgekeurde migranten en vluchtelingen kunnen dan in overleg over Europese landen worden verdeeld.

Maar in bijvoorbeeld Libië, waarvandaan veruit de meeste boten vertrekken, is dit momenteel onmogelijk. Het land verkeert sinds de val van sterke man Gaddafi in gewelddadige chaos.

Ook ontbreekt in Europa politiek draagvlak. Jolles: „Zulke transitcentra zouden mooi zijn. Maar dit betekent ook een groter commitment van Europese landen om de quota te verhogen van de aantallen die ze nu legaal toelaten.”