Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Vluchtelingen

Op volle zee gered door een miljonair

Geïnspireerd door de paus bouwde een miljonairsechtpaar een jacht om tot reddingsschip. Nu helpen ze migranten in problemen. „Niemand verdient het op zee te sterven.”

Boven en links: 104 Afrikaanse vluchtelingen op een rubberboot worden geholpen door het Italiaans-Amerikaanse miljonairsechtpaar Catrambone, zo’n 25 zeemijl uit de kust van Libië. Rechtsonderhet paar met hun dochter Maria Luisa.
Boven en links: 104 Afrikaanse vluchtelingen op een rubberboot worden geholpen door het Italiaans-Amerikaanse miljonairsechtpaar Catrambone, zo’n 25 zeemijl uit de kust van Libië. Rechtsonderhet paar met hun dochter Maria Luisa. Foto’s Reuters/MOAS

Eigenlijk zou Regina Catrambone op zee willen zijn. Speurend naar bootvluchtelingen, even buiten de territoriale wateren van Libië. Maar het waait al een paar dagen hard op de Middellandse Zee en de Italiaanse miljonair is noodgedwongen voor anker gegaan. De Phoenix, haar tot reddingsboot omgebouwde jacht, ligt nu in de Birgu Marina van de Maltese hoofdstad Valletta. Tussen huizenhoge plezierschepen met klinkende namen als de Celebrity II en Miss My Money Already.

Terwijl matrozen op naburige boten de vergulde relingen nog maar eens oppoetsen of de glimmende voorsteven afhozen, is Catrambone druk met andere zaken. Met een grote doos medicijnen in haar handen, loopt ze de loopplank op. Over een etmaal, zodra de wind gaat liggen, wil ze weer uitvaren. „We moeten wel. Want dan kunnen ook uit Libië weer boten vertrekken.”

De grote scheepsramp voor de kust van het Italiaanse eilandje Lampedusa, waarbij op 3 oktober 2013 zeker 366 mensen omkwamen, schokte Europa. Catrambone kwam door het drama ook in actie. De zeer katholieke vrouw – aan haar pols bungelt een bedelarmbandje van kruisjes – besloot zelf mensen te gaan redden op zee. „Er zijn al heel veel particuliere initiatieven om migranten te helpen, aan land. Die doen fantastisch werk. Maar niet op zee”, legt ze uit, gezeten op de brug van de Phoenix.

Met haar man Christopher – een Amerikaan van Italiaanse komaf – beschikt ze over een miljoenenvermogen, vergaard met hun verzekeringsfirma. Een deel wendde het op Malta wonende stel aan voor de aanschaf en verbouwing van de Phoenix, een voormalig onderzoeksschip.

Hun dochter Maria Luisa (18) stelde het begin van haar studie een jaar uit om ook mee te helpen. Niet al haar vrienden begrepen dit, vertelt ze. „Ik hoop dat andere mensen hierdoor niet alleen anders gaan denken over dit onderwerp, maar ook hun hart meer gaan volgen.”

Op het achterdek van de 40 meter lange Phoenix staat nu een blauwe zeecontainer vol reddingsvesten. Ook kwam er een platform waarvan onbemande vliegtuigjes kunnen opstijgen. Deze twee drones zijn uitgerust met warmtecamera’s en nachtkijkers. In augustus kon hun zogenoemde Migrant Offshore Aid Station (MOAS) uitvaren. Per maand kost het project hen 350.000 euro.

In de afgelopen vier maanden onderschepten ze ruim 2.500 vluchtelingen. Ze blijven bij hen varen en voorzien hen ondertussen van voedsel, water en reddingsvesten. Het kan uren duren totdat Italiaanse marineschepen komen, die hen aan boord nemen en opbrengen naar een Siciliaanse haven. MOAS werkt nauw samen met de Italiaanse marinemissie Mare Nostrum. Ze verstrekken elkaar informatie en stemmen af wie ergens als eerste ter plekke kan zijn.

„Ik vind gewoon dat niemand het verdient om op zee te sterven”, zegt de Italiaanse. Nu ze de mensen ontmoet die over zee reizen, beseft ze pas echt dat het gaat om „mensen zoals jij en ik”.

Vooral de Syriërs, die dit jaar ongeveer een kwart van de migrantenstroom vormen, zijn vaak van goede komaf. Dit merkte ze toen ze een Syrische man probeerde aan te spreken. „Elke keer als ik een stap in zijn richting zette, deed hij er een achteruit. Ik begreep dat niet en vroeg hem wat er was. Toen zei hij: ‘Sorry, maar ik wil niet dat je ruikt dat ik stink’. Hij bleek een in Engeland opgeleide arts. Hij had zijn doktersdiploma ingescand op zijn telefoon staan.”

Ze benadrukt dat ze „geen veerdienst” wil opzetten tussen Afrika en Europa. Toch volstond het verscheidene keren niet om slechts naast de migrantenschepen te varen. De vluchtelingen en hun boot waren er zo beroerd aan toe, dat ze aan boord moesten. „We kunnen ongeveer 300 man aan boord nemen. Iets meer als de zee rustig is.”

In voorgaande jaren liep rond deze tijd van het jaar het oversteekseizoen ten einde, omdat de zee te onvoorspelbaar werd. Maar dit extreem drukke jaar 2014 is alles anders. Ook in wintermaanden januari en februari kwamen tienduizenden mensen over zee naar Italië en Malta. „Zodra het weer het even toelaat, sturen ze schepen.”

De stroom hield het hele jaar aan. Dit was deels het gevolg van de chaos in vertrekland Libië. Maar ook van de opgeschroefde zoek- en reddingscapaciteit op zee. Migranten konden gemakkelijker de oversteek wagen, omdat de kans groter was dat ze relatief snel na afvaart onderschept zouden worden. Dit leidde er ook toe dat smokkelaars hen wegstuurden in nog gammelere of vollere bootjes dan normaal. Of met veel te weinig brandstof om de 140 kilometer tot Lampedusa af te leggen.

Volgens critici toont dit dat Mare Nostrum en MOAS de levensgevaarlijk migratie aanjagen. Maar Catrambone ziet dit niet als dilemma. „Het enige echte dilemma is dat ons reddingswerk nodig is, omdat we als Europa niet in staat zijn dit op een verstandige manier op te lossen. We kunnen de stroom niet stoppen, maar wel beter regelen. Bijvoorbeeld door in vertrek- en transitlanden centra in te richten waar mensen asiel of een verblijfsvergunning kunnen aanvragen. Door dit na te laten, creëren we een hele interessante zwarte markt voor smokkelaars.”

De vrouw voelt zich zeer aangesproken door paus Franciscus, die na de Lampudusa-ramp klaagde over „wereldwijde onverschilligheid”. De kerkvorst praat sindsdien bijna wekelijks over het lot van migranten. Regina Catrambone: „We lanceerden onze missie ook in de hoop dat dit anderen zou inspireren, zoals de paus ons ook heeft geïnspireerd.”

De onverschilligheid waarover Franciscus klaagde, blijft echter bestaan, erkent ze. Eind deze maand stoppen de Italianen hun marinemissie, die ruim 140.000 levens redde. Het EU-grensbewakingsagentschap Frontex neemt de taken over, maar met een veel minder vergaand humanitair mandaat. De kans op nieuwe incidenten neemt daardoor toe. Catrambone windt zich op over „alle politiek” rond het onderwerp. Boos: „Ik geloof dat wie goed doet, ook goed terugkrijgt. Karma. Dus ik wil niet bedenken wat er gebeurt met landen, die nu niet willen helpen.”

Andere rijken kwamen evenmin in actie. MOAS ontving enkele kleine donaties, maar daarmee kan de Phoenix tot eind dit jaar in de vaart blijven. Dan raakt ook hun geld op en moeten ze zich weer gaan richten op hun bedrijf. „Veel mensen sluiten de ogen. Maar ik houd me vast aan het bijbelverhaal van de zaaier. Een deel van het zaad dat we uitstrooien zal op vruchtbare bodem vallen.”