Dit is een artikel uit het NRC-archief

De kiezer sprak, maar Oekraïne tobt verder

Het pro-Europese kamp won en iedereen verklaart zich tegen corruptie. Maar is er echt reden tot optimisme?

Onderdelen van de gecrashte vlucht MH17 van Malaysia Airlines in het oosten van Oekraine, 100 dagen na het ongeluk.
Onderdelen van de gecrashte vlucht MH17 van Malaysia Airlines in het oosten van Oekraine, 100 dagen na het ongeluk. Foto ANP/Pierre Crom

De Oekraïners hebben een nieuw parlement gekozen terwijl er in het oosten van het land nog oorlog woedt. Hoe nu verder?

1 Zijn de belangrijkste vragen nu beantwoord?

De verkiezingen, die met 53 procent een lage opkomst kenden, stonden in het teken van twee vragen. Ten eerste: Europa of Rusland? De keuze voor Europa stond aan de basis van de protestbeweging Maidan tegen ex-president Janoekovitsj die in november vorig jaar een draai maakte en voor Moskou koos. Bij de parlementsverkiezingen hebben de kiezers met een meerderheid van ruim 60 procent gekozen voor de vier gematigde pro-Europese politieke partijen.

Ten tweede: hoe kan het staatsapparaat worden gezuiverd van corruptie? De volkswoede van de Maidan richtte zich ook tegen de corruptie van het regime. Maar Janoekovitsj had niet het alleenvertoningsrecht. Het staatsapparaat was al veel langer corrupt en is dat nog steeds. Alle partijen hebben de bestrijding van de corruptie en een zuivering van het staatsapparaat tot prioriteit verheven. Essentieel zijn hervormingen van de rechtelijke macht, het openbaar ministerie en de energiesector. Het is de vraag of het nieuwe parlement de vicieuze cirkel kan doorbreken. Met name de gelederen van Porosjenko tellen aanhangers van het ancien regime. Veel afgevaardigden zijn, mede door een salaris van nog geen 300 euro (5.000 grivnja) per maand, bovendien ook met handen en voeten gebonden aan dit systeem.

2 Wie heeft nu de politieke macht in Oekraïne?

De uitslag is diffuus en dwingt de vier zogeheten Maidan-partijen (Volksfront, Blok Petro Porosjenko, Zelfhulp en Vaderland) tot coalities. Daarbij staan niet alleen programmatische ideeën maar ook persoonlijke posities op het spel. Zo wil leider Arsen Jatsenjoek van het Volksfront premier blijven. Onzeker is of staatshoofd Petro Porosjenko zich daarbij zal neerleggen. De ‘presidentiële administratie’ en het ‘kabinet der ministers’, beide apparaten met 2.000 tot 2.500 ambtenaren, bekijken elkaar als concurrenten. Er wordt ook gevochten om het voorzitterschap van het parlement, een cruciale post omdat de ‘speaker’ kan manipuleren welke wetsvoorstellen wel en niet worden behandeld. Complicerende factor zijn de 225 districtsafgevaardigden, zonder wie geen enkele regering kan regeren. Volgens voorlopige uitslagen doet het Blok Petro Porosjenko het in de districten vier keer beter dan het Volksfront. Afgelopen decennium waren deze parlementariërs vaak speelballen in handen van oligarchen en lokale zakelijke belangen. Een aantal oligarchen, met name uit de Donbas, moet nu een toontje lager zingen. Zo heeft de staalmagnaat Rinat Achmetov, onder Janoekovitsj de rijkste en invloedrijkste oligarch, aan macht ingeboet. In het oude parlement beschikte hij over bijna 80 eigen volksvertegenwoordigers. Nu moet hij te tevreden zijn met een tiental. Zijn grote tegenstreven Igor Kolomoiski, bankier en gouverneur van Dnepropetrovsk, steekt hem naar de kroon.

3 Hoe sterk is de ‘fascistische junta’, zoals Poetin het bewind in Kiev ná Janoekovitsj noemde?

De vraag is welke fascismetheorie Poetin hanteert. Tot nu toe heeft het Kremlin die niet geopenbaard. Maar naar gangbare maatstaven zijn de „neonazi’s en antisemieten”, die in februari een „staatsgreep" zouden hebben gepleegd, door de Oekraïense kiezers afgewezen. Pravi Sektor, de vitalistische gevechtsgroep waarin zich een jaar geleden veel ultrarechtse groepen hebben verenigd, kwam volgens exit polls niet verder dan 1,8 procent. Svoboda (Vrijheid), die zich afgelopen jaar heeft geëvolueerd tot een neo-rechtse partij à la Front National in Frankrijk of de PVV in Nederland, heeft de kiesdrempel van 5 procent niet gehaald. De populistische Radicale Partij van Oleg Ljasjko oversteeg die met circa 7,5 procent wel. Maar Ljasjko is eerder een anti-Russische provocateur, die vermoedelijk beschermheren heeft onder oligarchen, dan een kraakheldere fascist. In de districten, waar de helft van de zetels in de 450-koppige Verchovna Rada wordt gekozen, zijn representanten van dit radicaler rechts er wel in geslaagd een mandaat te verwerven.

4 Is ex-premier Joelia Timosjenko nu uitgespeeld?

Sinds haar vrijlating uit de gevangenis in Charkov, waartoe ze door Janoekovitsj was veroordeeld, heeft ex-premier Joelia Timosjenko niet begrepen dat deze Maidan een heel ander soort opstand was dan de Oranje Revolutie die zij in 2004 leidde. Ambteloos burger Timosjenko was meteen weer kind aan huis in de wandelgangen van de macht. Maar de ‘vrouw met de vlechten’, zoals ze in Moskou heet, was niet in staat haar Vaderlandpartij bij elkaar te houden toen haar ooit loyale adjudanten Jatsenjoek (premier) en Toertsjinov (parlementsvoorzitter) op grond van hun rol op de Maidan eigen posities opeisten. Vijf dagen voor de verkiezingen keerde haar fractie zich in het parlement zelfs tegen een wet om stembussen te sturen naar de ‘loopgraven’ in de Donbass. Ze wekte zo de indruk niet pal te staan achter de Oekraïense ‘jongens’ die oorlog moeten voeren tegen Rusland en zijn rebellen. Maar dankzij ouderen op het platteland keert Timoesjenko nipt terug in het parlement. Het is daarom te vroeg haar geheel af te schrijven.

5 Hoe sterk zijn de aanvoerders van de vrijwilligersbataljons?

Bijna alle partijen hebben militairen op hun kieslijsten gezet. Veel politici en analisten vrezen dat de commandanten van de vrijwilligersbataljons, die ontevreden zijn over de regering die ze gebrek aan rugdekking verwijten, hun politieke mandaat in het parlement wel eens kunnen gaan gebruiken voor verregaande eisen. Maar tot nu toe is daarvan geen sprake.

6 Is de crisis in Oekraïne hiermee afgesloten?

Nee. Weliswaar heeft Rusland laten weten dat het de uitslag van de parlementsverkiezingen respecteert en al heeft Europa gisteren 500 miljoen euro steun voor de nieuwe regering in Kiev in het vooruitzicht gesteld, het conflict om Oekraïne blijft een crisis die Oost en West diep verdeelt.