Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Oekraïne kiest voor Europese koers

Het pro-Europese kamp heeft gisteren de verkiezingen in Oekraïne gewonnen, maar president Porosjenko zal compromissen moeten sluiten.

Een vrouw uit de omgeving van Slavjansk brengt haar stem uit voor de parlementsverkiezingen in Oekraïne.
Een vrouw uit de omgeving van Slavjansk brengt haar stem uit voor de parlementsverkiezingen in Oekraïne. Foto Reuters

De parlementsverkiezingen in Oekraïne zijn gisteren gewonnen door het pro-Europese kamp, maar niet door president Petro Porosjenko die in mei dit jaar nog in één ronde met ruime meerderheid werd verkozen. Na het tellen van eenderde van de stemmen is de kans groot dat zijn Blok Petro Porosjenko niet eens de grootste fractie in het parlement wordt.

Om de hervormingen die de Europese Unie eist mogelijk te maken moet Porosjenko daarom komende maand compromissen sluiten die in de Oekraïense politieke cultuur geen gemeengoed zijn – het land kent een centralistische machtsstructuur.

Tegelijkertijd moet Porosjenko zich er rekenschap van geven dat het mandaat voor de nieuwe volksvertegenwoordiging minder breed is dan hij had gehoopt. Met nog geen 53 procent was de opkomst gisteren 5 procentpunt lager dan bij de parlementsverkiezingen van 2012. Dat is opmerkelijk, omdat de verkiezingscampagne in het teken stond van de ‘oorlog’ die Oekraïne met pro-Russische rebellen en het Kremlin moet uitvechten. De lauwheid van de kiezer kan niet alleen worden toegeschreven aan het feit dat in de deels door pro-Russische rebellen bezette Donbas en op de Krim niet is gestemd. Ook in de rest van Oekraïne was de participatie geringer.

Dit zijn twee van de verrassende uitkomsten bij de verkiezingen voor het parlement (Verchovna Rada) die waren vervroegd om de stem van de protestbeweging Maidan tegen de verdreven president Viktor Janoekovitsj beter in de volksvertegenwoordiging te laten doorklinken.

Op grond van de peilingen werd verwacht dat de gelegenheidsformatie Blok Petro Porosjenko minimaal eenderde van de stemmen zou halen en misschien zelfs op eigen houtje een meerderheid in het parlement zou kunnen gaan vormen. Dat is niet gebeurd. Porosjenko zal daarom geen premier uit eigen kring benoemd kunnen krijgen omdat het Volksfront van de huidige kabinetsleider Jatsenjoek met ruim eenvijfde van de stemmen boven verwachting presteerde. Wellicht wordt het Volksfront zelfs de grootste fractie. Arsen Jatsenjoek en parlementsvoorzitter Oleksandr Toertsjinov hebben afgelopen zomer gebroken met hun oude leidsvrouw, ex-premier Joelia Timosjenko, maar ze weigerden zich aan te sluiten bij de formatie rond Porosjenko en burgemeester Vitali Klitsjko van Kiev. Voorzitter Joeri Loetsenko van het Blok liet vannacht al doorschemeren dat Jatsenjoek vermoedelijk kan doorgaan als premier van de ministersploeg.

Afhankelijk van de definitieve uitslag moet de president wellicht toch ook nog een derde partner zoeken voor een pro-Europese regeringscoalitie. Porosjenko kan kiezen tussen de nieuwe grootstedelijke partij Zelfhulp van burgemeester Andrij Sadovij van Lvov (10 procent) en de oude machtsformatie Vaderland van Timosjenko, die met de hakken over de sloot de kiesdrempel van 5 procent haalt.

Sadovij gaat de coalitiebesprekingen gebruiken als breekijzer voor een vergaande decentralisatie van Oekraïne. De burgemeester van Lvov heeft vannacht laten weten dat hij niet zal meewerken aan een regering die de centrale macht van het staatshoofd zal bestendigen. Het Volksfront heeft daarentegen juist al enkele politieke sleutelfuncties in een nieuwe regering opgeëist.

De Europese koers staat hierdoor overigens niet onder druk. Deze vier partijen zijn samen goed voor krap 60 procent van de stemmen. Het associatieverdrag met de EU, dat de huidige regering na de val van de pro-Russische president Viktor Janoekovitsj heeft gesloten, is daarmee door de Oekraïense kiezers onderschreven. De enige onversneden anti-Europese partij die de 5-procentsbarrière heeft gehaald, is het Oppositieblok, een bundeling van politieke erfgenamen van Janoekovitsj die door de huidige regeringspartijen als ‘vijfde colonne van het Kremlin’ wordt gezien en ongeveer 10 procent kan gaan halen.

Een gematigde vertegenwoordiger van het ancien regime, een voormalige vicepremier van Janoekovitsj, die volgens de peilingen meer steun zou hebben, is kansloos gebleken. De zesde fractie die in het parlement komt, is de populistische Radicale Partij van de rapaljepoliticus Oleg Ljasjko. Het lot van de ultranationalistische Vrijheid, met historische wortels in extreem-rechts, hangt bij het tellen van de stemmen aan een zijden draadje.

Voor de feitelijke verhoudingen in de Verchovna Rada zijn uiteindelijk ook van belang de 225 districtsvertegenwoordigers die de helft van het 450 zetels tellende Oekraïense parlement bezetten. Zij zijn veelal partijloos, en soms representanten van oligarchen of lokale ondernemers. De meesten kiezen voor het machtscentrum in ruil voor privileges en gunsten.