Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Wassenaar van Brazilië is linkse Dilma zat

De regering van Dilma Rousseff denkt alleen aan de armen, vindt de groeiende middenklasse. Zullen ze haar zondag wegstemmen?

De centrumrechtse presidentskandidaat Aécio Neves zwaait met de Braziliaanse vlag, tijdens de campagne. Het verschil tussen hem en Rousseff valt feitelijk mee: ook hij zal de sociale programma’s niet afschaffen.
De centrumrechtse presidentskandidaat Aécio Neves zwaait met de Braziliaanse vlag, tijdens de campagne. Het verschil tussen hem en Rousseff valt feitelijk mee: ook hij zal de sociale programma’s niet afschaffen. Foto EPA

In de rijke wijk Jardim Paulista in São Paulo stappen communicatieadviseur Maria Isabel Vicente en haar zus, gemeenteambtenaar Ana Maria, uit hun zilverkleurige cabriolet. Op naaldhakken wiebelen ze naar het schaduwrijke trottoir van de chique winkelstraat Oscar Freire. Als het aan de zussen ligt, heeft Brazilië volgende week een nieuwe president: „Aécio Neves, hij kan verandering brengen”, zegt de jongste (38). „Wij zijn president Dilma Rousseff zat.”

Zo denkt de meerderheid van de inwoners van Jardim Paulista erover. Tijdens de eerste verkiezingsronde op zondag 6 oktober stemde 75 procent van de mensen op Neves.

Zondag mogen bijna 143 miljoen Brazilianen stemmen voor een nieuwe president. De peilingen voorspellen een nek-aan-nekrace tussen de links georiënteerde zittende president Dilma Rousseff en de centrumrechtse Aécio Neves. Het lijkt een klassieke strijd tussen links en rechts, arm en rijk.

Representatief voor Brazilië is Jardim Paulista niet: menukaarten hebben er geen prijzen, appartementen worden verkocht voor 4.500 euro per vierkante meter (vergelijkbaar met de grachtengordel in Amsterdam). Wandelaars zijn blank, tuinmannen een tint donkerder. Op de daken wemelt het van de helikopterplatforms.

Ondanks grote rijkdom voelen de inwoners zich in de steek gelaten. „Rousseff zegde vier jaar geleden toe ook de hogere middenklasse te bedienen, maar haar beloftes zijn lucht gebleken”, zegt gemeenteambtenaar Ana Maria (41). Ze klaagt dat de kwaliteit van ziekenhuizen en scholen niet is verbeterd. „Bovendien is de linkse Arbeiderspartij van Rousseff corrupt.”

En daarom wil zij verandering, het magische woord deze verkiezingen. President Rousseff (66) zegt dat ze het in haar tweede termijn anders zal doen, kandidaat Aécio Neves (54) belooft een frisse wind. Neves, een econoom die voor de buitenwereld een onbekende is, gaat al jaren mee in de Braziliaanse politiek.

Wilde feestjes

Aécio Neves is de kleinzoon van Tancredo Neves, de eerste democratisch gekozen president na de militaire dictatuur, die stierf op de dag van zijn beëdiging. Diens reputatie als voorvechter van de democratie is nog altijd sterk en kleinzoon Aécio trad in zijn voetsporen: hij werd Congreslid en gouverneur. Hij heeft de uitstraling van een snelle zakenman en profileert zich als familieman, maar staat bekend om zijn liefde voor wilde feestjes.

Zondag spelen kiezers uit de deelstaat São Paulo, met daarin de gelijknamige dichtbevolkte miljoenenstad, een doorslaggevende rol. Tijdens de eerste ronde koos ruim 44 procent van de bevolking (meer dan tien miljoen mensen) voor Aécio Neves.

Zij staan model voor het Brazilië dat economisch harder wil groeien, waar de middenklasse veel belasting betaalt en daarvoor betere publieke voorzieningen wil. De elite die de armoede zo ver is ontstegen, dat ze zich niet meer realiseert dat armoede nog steeds een groot probleem is.

Zoals advocaat Joyana Coelho Mendes (26). „Het moet maar eens afgelopen zijn met die focus op armoedebestrijding”, zegt ze op een terras in Jardim Paulista. Ze neemt een hapje van haar miniquiche. „Economische vooruitgang is de enige weg voorwaarts.”

Het brengt Dilma Rousseff in een spagaat. Brazilianen gunden hun zittende presidenten de afgelopen twintig jaar zonder uitzondering een tweede termijn, president Rousseff moet nu keihard knokken voor een herverkiezing. Tijdens de eerste ronde haalde Rousseff niet de benodigde vijftig procent, maar 41,6 procent van de stemmen.

Een half jaar geleden zag het er voor Rousseff juist nog zonnig uit. Volksprotest in de zomer van 2013 bezorgde haar populariteitscijfers – die daarvoor haast Noord-Koreaans hoog waren – een dip, maar de president kwam sterk terug na het WK voetbal. Het succesvolle toernooi bracht veel van het verloren vertrouwen terug.

Zorgeloos startte Rousseff de verkiezingsrace. Maar de aanvankelijk rustige aanloop naar de stembusgang veranderde in een onvoorspelbare telenovela, een typisch Braziliaanse soap, met spannende cliffhanger. De bevolking wacht met spanning af hoe het zondag afloopt.

Vliegtuigcrash

Een noodlottig vliegtuigongeluk, waarbij de socialistische presidentskandidaat Eduardo Campos omkwam, bepaalde de eerste verkiezingsronde: daardoor leek de verkiezingsstrijd te gaan tussen Dilma Rousseff en zijn opvolger, voormalig milieuminister Marina Silva. Tegen alle peilingen in haalde Silva de tweede ronde niet: Aécio Neves ging er onverwachts met de buit vandoor.

Daarmee is de verkiezingsstrijd morgen een krachtmeting tussen de twee meest traditionele partijen van het land. De Arbeiderspartij, de Partido de Trabalhadores (PT), van Dilma Rousseff, versus de sociaaldemocratische partij PSDB van Aécio Neves. De PT is nu twaalf jaar aan de macht, daarvoor leverde de PSDB acht jaar lang de Braziliaanse president.

Neves is niet alleen populair in het Wassenaar van Brazilië. Ook tienduizenden minder welgestelde wijken kleurden na de eerste verkiezingsronde blauw, de kleur van de PSDB. Boekverkoper Luiz Santana kan het weten. „Hier in Jardim Paulista, waar iedereen rijk is, hoor ik het van mijn klanten”, zegt de 44-jarige man. „Maar in de periferie waar ik zelf woon, krijg ik van mijn buren hetzelfde verhaal.”

Neves-stemmers verlangen naar economische voorspoed en de ontwikkeling van Brazilië tot eerstewereldland. Deze kiezer heeft geen vertrouwen dat het protectionistische beleid van Rousseff de oplopende inflatie en de stagnerende economie kan keren. Eerder dit jaar raakte de beloftevolle Braziliaanse economie in een recessie.

Neves zegt een meer liberale koers te zullen varen. Hij belooft de inflatie te temmen en het belastingsysteem te hervormen. De Centrale Bank zal onder Neves onafhankelijk worden en hij zegt op geen enkele wijze te interveniëren in de economie. Neves wil Brazilië – waar buitenlandse geldschieters de laatste jaren hun hand op de knip hielden – opnieuw aantrekkelijk maken voor investeerders.

In algemene zin zijn Brazilianen de corruptie, waarvan de Braziliaanse maatschappij is doordrenkt, beu. Onlangs kwam Rousseffs PT onder vuur wegens een groot corruptieschandaal bij staatsoliebedrijf Petrobras. Partijleden zouden smeergeld hebben aangenomen in ruil voor politieke steun. In ruil voor strafvermindering onthulde een oud-directeur een lijst met namen van veelal PT-politici.

Maar Rousseff moet vooral vechten tegen een gebrekkig collectief geheugen. „Het is met name de jongere generatie die corruptieschandalen alleen op de PT projecteert”, zegt Mauricio Savarese, een politiek journalist en blogger die sinds 2004 verslag doet van de Braziliaanse verkiezingen. „Zij groeiden op terwijl de PT regeerde. Dat de partij van Neves daarvoor ook werd beticht van corruptie, dat weten zij niet meer.”

Daarom stemmen vooral jongeren op Aécio Neves, analyseert Savarese. „Oudere generaties, die een verschil zien tussen het Brazilië van vóór de PT en nu, geven veelal hun stem aan Rousseff.”

Mobieltjes en ijskasten

En dat verschil is gigantisch. Brazilië is nu de zevende economie ter wereld. Armoede en ongelijkheid namen significant af door de sociale programma’s die de PT de afgelopen twaalf jaar uitvoerde en waardoor bijna veertig miljoen Brazilianen opklommen uit de extreme armoede.

Deze ontwikkeling heeft een nieuwe middenklasse geproduceerd. Een groep die eerst begon te consumeren en behalve mobiele telefoons en ijskasten nu vooral gedegen onderwijs en zorg wenst.

Deze groep, aangeduid als klasse C, zal de verkiezingen bepalen. De hogere middenklasse en de elite zullen op Neves stemmen. De lagere klassen, die vooral baat hebben bij het sociale beleid van de PT, stemmen op Rousseff. In Brazilië geen swingstates zoals in de VS, maar een ‘swing sociale klasse’: klasse C is verdeeld, hun beslissing zal zondag het verschil maken.

Op het oog woedt een traditionele strijd tussen links en rechts. In werkelijkheid is zowel Rousseff als Neves gematigd. „Neves is meer een liberaal, maar zal de sociale programma’s van Rousseff niet afschaffen”, zegt politicoloog Claudio Gonçalves Couto, verbonden aan de academische Getulio Vargas Stichting in São Paulo. „En Dilma heeft als sociaal-democraat ook belang bij een groeiende economie.”

Toch is het de beeldvorming die telt en daarin moeten de kandidaten balanceren tussen twee uiteenlopende belevingswerelden van Brazilië: het oude, arme Brazilië en het ontwikkelde, rijke deel. Volgens blogger Savarese maakt het voor het land uiteindelijk weinig verschil wie er gaat winnen. „Rousseff vertegenwoordigt continuïteit met een vleugje verandering”, zegt hij. „En Neves is verandering met een flinke portie continuïteit.”