Dit is de man die Europa bestiert

De Duitse jurist Martin Selmayr is de grote man achter Jean-Claude Juncker. Hij runt in feite de Europese Commissie. Hij is capabel, maar ook controversieel. „Sommigen noemen hem Raspoetin.”

Martin Selmayr, kabinetschef van voorzitter Juncker van de Europese Commissie, is zelfs voor grote hoofdsteden niet bang. Critici vrezen dat hij lidstaten in de gordijnen jaagt.
Martin Selmayr, kabinetschef van voorzitter Juncker van de Europese Commissie, is zelfs voor grote hoofdsteden niet bang. Critici vrezen dat hij lidstaten in de gordijnen jaagt. Foto APP

Als Martin Selmayr een bespreking heeft, legt hij eerst een dik, wit boek op tafel. Daarnaast komt zijn telefoon te liggen, in de trilstand.

Ieder mens heeft zo zijn gewoontes. Die van Selmayr, vanaf 1 november kabinetschef van de nieuwe Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en dus een van de machtigste mannen van Brussel, bestaan erin dat hij opvallend vaak dat dikke, gebonden boek raadpleegt voor hij zijn mening geeft of sms’jes beantwoordt. Dat boek blijkt het Europese verdrag te zijn, waarin alle grondregels van de Europese Unie staan. Selmayr (Bonn, 1970) heeft het altijd bij zich, zelfs als hij op reis is. Hij staat erop dat zijn medewerkers hetzelfde doen. Het Europees verdrag is een soort bijbel voor hem. Het vertelt hem precies hoe ver de Europese integratie kan gaan, welke oplossingen in crisistijd legaal zijn en of zijn baas een bepaald gevecht met Parijs of Berlijn kan aangaan of niet. Die legalistische trek tekent Selmayr. Vriend en vijand – en hij heeft beide – zijn het daarover eens. Net zoals ze het er trouwens over eens zijn dat het ‘typisch Selmayr’ is om, op de vraag van iemand of een ongeorganiseerd man als Juncker de Commissie wel kan runnen, doodkalm te antwoorden: „Nee, maar ik wel.”

Verbazend goed in smalltalk

Het zou flauw zijn om Selmayr als een legalistische nerd af te doen. Dat is hij niet. Als er gevoetbald wordt, nodigt hij medewerkers thuis uit om de wedstrijd te bekijken, en juichen hij en zijn vrouw ongegeneerd in voetbalshirts. Bier vloeit dan rijkelijk. Selmayr is graag aan het woord, is verbazend goed in smalltalk en omringt zich met mensen die vrolijk lachen en een positieve kijk op het leven hebben. Zwartkijkers boeien hem niet. Ook met Juncker, met wie hij vroeger na crisisvergaderingen van de eurogroep in de bar van het Brusselse Hiltonhotel stevige bomen opzette over de Europese politiek, heeft hij plezier. Ze vullen elkaar aan: Juncker doet alles op zijn intuïtie, Selmayr is de regelneef. Als ze elkaar aan de telefoon hebben – tientallen keren per dag –, lachen ze veel.

Martin Selmayr is, net als Juncker, overtuigd Europeaan. Beiden zijn zeer bezorgd over de euroscepsis. Ze willen het negatieve imago van Brussel snel kantelen, voor het te laat is, en Europa weer relevant maken voor de burger. Net als bij Juncker, wiens land in de oorlog tussen Frankrijk en Duitsland werd geplet, gaat Selmayrs overtuiging terug op de bloedige Europese geschiedenis. Tijdens een bombardement rende zijn grootmoeder met zijn moeder als baby op de ene arm en haar tweelingzus op de andere, naar een schuilkelder. Die zat vol. Later werd de kelder gebombardeerd. Niemand overleefde. Maar zijn grootmoeder en haar kinderen, die in een veld waren gaan liggen, bleven ongedeerd. Alle Duitsers hebben dit soort verhalen in de familie. Mede daardoor genieten de wet en de rechterlijke macht sinds de oorlog immens aanzien in Duitsland – als tegenwicht tegen wild, oorlogszuchtig sentiment.

Selmayr wordt soms kriegel van Duitse rechters die de euro-crisisbestrijding bemoeilijken. Zelf gelooft hij dat de Europese wet, die prevaleert boven de nationale, meer Europese integratie mogelijk maakt om de euro te stabiliseren. „Martin is eerst Europeaan, dan Duitser”, zegt Chiara Zilioli, directeur-generaal van de juridische dienst bij de ECB. „Hij is gefascineerd door de Europese monetaire unie. Hij leest alle speeches van bestuursleden.”

Toen hij naar de ECB ging, vertelde hij eens, noemde zijn vader hem een verrader: „Je maakt mijn munt kapot!” Maar ook Selmayr heeft een tik van de Duitse legalistische molen meegekregen. Op zijn kaartje staat ‘Prof. Dr.’ In zijn vrije tijd schrijft hij nog altijd artikelen voor juristenbladen als Common Market Law Review. Hij doceert Europees recht aan universiteiten in Saarbrücken, Passau en Krems. Zijn vader was jurist. Selmayrs Duitse vrouw, Tanja, eveneens (ze hebben geen kinderen). Zij stopte als advocaat toen haar man vijf jaar geleden kabinetschef werd van de Luxemburgse eurocommissaris voor Justitie, Viviane Reding. Klanten adviseren over de wet terwijl je echtgenoot die voorbereidt, vond ze niet kunnen. Sindsdien is Tanja Selmayr, die net als hij dichtbij de Duitse conservatieve CDU-CSU staat maar geen lid is, huisvrouw.

Militaire precisie

Weinig mensen in de Europese hoofdstad roepen zoveel tegenstrijdige gevoelens op als Martin Selmayr. Iedereen stelt vast dat de man zeer intelligent, gedreven en georganiseerd is. Dat hij in staat zal zijn de Commissie voor Juncker te runnen, zoals hij zelf zei, betwijfelen weinigen. Dit is precies wat hij voor Reding deed, de afgelopen vijf jaar: alles runnen – soms met haast militaire precisie. Hij zette politieke lijnen uit, nam mensen aan, schreef speeches. Hij vocht voor haar beleid binnen de Commissie en in de hoofdsteden. Hij viste taalfouten uit teksten die in haar naam de deur uitgingen. Hij begon vroeg. „Hij slaapt hooguit zes uur”, vertelt Mina Andreeva, een jonge Bulgaarse die al acht jaar met hem werkt en hem op handen lijkt te dragen (zij wordt hoofd voorlichting in de nieuwe Commissie). Veel kabinetten beginnen rond half tien en gaan tot ’s avonds laat door. Selmayrs ochtendvergadering start zeker een uur eerder. Ze duurt tien, twintig minuten: tak-tak-tak, dan weet iedereen wat hij moet doen. Volgens een insider had Selmayr Reding „volledig in zijn zak. Ik geloof niet dat ze hem één keer heeft overruled. Ze aanbidt hem als een zoon”.

De meningen verschillen niet zozeer over Selmayrs capaciteiten, wel over zijn stijl. Velen vinden hem te bruusk. Zij vrezen dat hij lidstaten in de gordijnen jaagt. Regeringen zeggen vaak kritische dingen over Brussel, om kiezers te paaien. Vertrekkend Commissie-voorzitter José Manuel Barroso was vaak kop van jut. Maar als je terugscheldt, vindt Barroso, verziek je de sfeer en krijg je helemaal niets meer van landen gedaan. Velen denken dat Juncker assertiever is, en dat het Selmayr weinig moeite gaat kosten hem daarbij te assisteren. Zelfs voor grote hoofdsteden is hij niet bang. De veldslag van Reding met de Franse president Sarkozy, in 2010, zal velen lang heugen. Frankrijk deporteerde Roma op een manier die strijdig was met het Europees verdrag. Reding noemde dit ‘schandalig’. Sarkozy beet terug. Het werd een grote rel. De Franse ambassadeur in Brussel onderhandelde met de Commissie over compromissen. „De Fransen zaten fout,” zegt een Commissie-functionaris, die anoniem wil blijven uit vrees voor represailles (hij is niet de enige), „maar Selmayr had dit niet zo publiekelijk moeten uitvechten. Dat heeft een compromis vertraagd en de relatie met Parijs beschadigd. Daar heeft niemand wat aan.”

Insiders geven toe: het was Reding, niet Selmayr, die Sarkozy beledigde. Maar, beweren zij, ze voer blind op zíjn kompas. Daarom noemen sommigen hem ‘Raspoetin’.

Flinke aanvaringen

Selmayr is één van de vele hooggeplaatste Duitsers in Brussel op dit moment. Maar hij leest ook Duitsland de les, als hij dat nodig vindt. Volgens Mina Andreeva heeft hij in Berlijn goede contacten, op het hoogste niveau. Maar zeker niet met iedereen. „Ik sleep jullie voor de rechter!”, siste een Duitse functionaris eens tegen hem, tijdens een discussie over de bankenunie. Selmayr leunde genietend achterover.

Reding had ook een flinke aanvaring met Duitsland over hoge roamingtarieven van telecombedrijven. Uiteindelijk slaagde ze erin hun een maximumtarief op te leggen. Bij burgers viel het goed: telefoonrekeningen gingen omlaag. Met de VS clashte Reding hard over privacy en dataprotectie. Haar plan om bedrijven een quotum voor topvrouwen op te leggen, werd door lidstaten afgeschoten, maar maakte haar in bepaalde kringen populair en dat was het idee.

Als je mensen in Brussel vraagt naar Martin Selmayr, krijg je heel positieve verhalen en heel negatieve. Véél negatieve. Velen zeggen dat hij per se gelijk wil hebben en dan door ruiten gaat. Een hoge functionaris noemt hem zelfs ‘bipolair’ omdat Selmayr intern en extern „hoort wat hij wíl horen. Subtiele signalen vangt hij niet op”. Veel mensen vinden hem bovendien nogal vol van zichzelf.

Rouwdouwer is nodig

Anderen zeggen dat Juncker zo’n rouwdouwer nodig heeft. Ze vergelijken Selmayr met Pascal Lamy, tussen 1985 en 1994 kabinetschef voor de legendarische Commissie-voorzitter Jacques Delors. Delors was een politiek dier. Hij gaf de Europese eenwording de laatste grote impulsen. Maar organisatorisch was hij, evenals Juncker, een warhoofd. Lamy, een asceet die later eurocommissaris werd en chef van de Wereldhandelsorganisatie (WTO), moest zorgen dat ideeën die aan Delors’ brein ontsproten, in beleid werden omgezet. Dat deed hij zo voortvarend dat hij in Brussel de bij bijnaam ‘Exocet’ kreeg, naar een Franse anti-scheepsraket die tijdens de Falklandoorlog werd gebruikt. Mensen vreesden Lamy, zoals ze nu Selmayr vrezen. Maar Lamy riep intern minder verzet op. Als Selmayr een raket is, merkte iemand deze week op, „vrees ik dat hij in de lucht ontploft.”

Mensen klagen nu al dat ze Juncker, die met zijn ‘transitieteam’ in een Commissiegebouw vlakbij het Schumanplein in kleine kamertjes kantoor houdt, weinig zien: „Waar zit die man?” Kennelijk werkt hij veel thuis. So what, zegt de Duitse europarlementariër Elmar Brok, een vriend van Juncker: „Selmayr is er toch? Om te leiden moet je je concentreren. Tijd nemen om te denken, te lezen. Veel leiders doen dat niet en verdrinken in een vloed van regeldingetjes.”

Selmayr was verbaasd toen de Luxemburger hem eind maart vroeg zijn verkiezingscampagne te runnen. Hij had net drie weken Spanje geboekt met zijn vrouw. Maar hij zegde dat meteen af, nam onbetaald verlof bij Reding en ging voor Juncker aan de slag. Hij ronselde jonge medewerkers, bedacht een slogan en liet die op een bus spuiten. Tot veler verbazing liet Juncker zich door Selmayr heel Europa doorsleuren. Elke dag kreeg de pers een gelikt verslagje van de ‘Juncker for President Campaign Trail’. 18 mei, Lissabon. 19 mei, Athene. Juncker twitterde plotseling ook.

In het begin vond de Luxemburger het vreselijk. Die dwang. Dat tempo. Maar gaandeweg kreeg Juncker er lol in. Leuteren met politici, dat ligt hem. Hij leerde hoe afgewezen zuiderlingen zich voelen, en hoe bang de Balten voor Rusland zijn. Juncker, de uitgebluste ex-eurogroepvoorzitter en ex-premier die de belichaming leek van het ‘oude’ Europa, begon te grijnzen. Zijn grappen werden minder zwartgallig. Hij leek zelfs jonger. En schuin achter hem liep altijd dezelfde man: Martin Selmayr.

Het verhaal gaat dat Selmayr afgelopen weken veel conservatieven in kabinetten van commissarissen heeft neergepoot, vooral jongeren, onder wie veel campagnevolk. Alle benoemingen zouden zijn bureau passeren. Hij krijgt honderden mails per week van mensen die een baan willen, en die hij allemaal moet teleurstellen. Alle parlementaire speeches van nieuwe eurocommissarissen zouden door zijn computer zijn gemangeld. Eurocommissarissen-in-spe belden hem rondom de hoorzittingen in het parlement inderdaad constant op. Dat Selmayr graag met jongere mensen werkt, is eveneens waar.

Bijna socialist

Sinds de campagne is Selmayr op zijn hoede voor Junckers partij, de CDU van Merkel, door ruzie over geld en middelen. ’s Nachts moest zijn team Juncker-posters ophangen, omdat de partij het verdomde. Conservatieve regeringsleiders probeerden Juncker zelfs na de verkiezingen nog te dumpen. Inhoudelijk positioneert Selmayr zich soms bijna als socialist, net als zijn baas, die close is met socialistisch parlementsvoorzitter Martin Schulz en graag spot dat hij als zoon van een metaalwerker linkser is dan alle Europese socialisten bij elkaar. Het plan Europa een ‘nieuwe impuls’ te geven, dat Juncker woensdag in Straatsburg verdedigde, is een warm pleidooi voor het Europese sociale model waar burgers weer vertrouwen in moeten krijgen. Dit is deels waar Selmayr bij Reding mee bezig was. Neem die roamingkosten. Het heeft hem een hoop sympathie gekost – maar hij heeft het toch maar voor elkaar gekregen. Geheel en al legaal, dat zeker.