Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

Politiek

Raar! Slavernij is afgeschaft maar onze organen mag je opeisen

De liberale partij D66 maakt een wet die van orgaandonatie een automatisme maakt. Sebastien Valkenberg vindt dit strijdig met het recht op zelfbeschikking. Hij ergerde zich aan de manier waarop in de Donorweek reclame werd gemaakt voor orgaandonatie.

Foto Thinkstock

Zorgelijk. Een ruime meerderheid van de Nederlanders (61 procent) is voor automatische donorregistratie, aldus een onderzoek door EenVandaag. Dit werd afgelopen vrijdag bekend, niet toevallig ook de laatste dag van de donorweek 2014. Al de hele week hadden spotjes ons verleid orgaandonor te worden, maar straks hoeft dat niet meer. In België is het al zover, maar het lijkt een kwestie van tijd totdat de automatische donorregistratie ook hier wordt ingevoerd.

De uitslag van het EenVandaag-onderzoek is koren op de molen van D66. Kamerlid Pia Dijkstra is al sinds 2012 bezig met een wet voor een ‘actief donorregistratiesysteem’. Inmiddels zijn al de nodige onderdelen van het wetsvoorstel aangepast. Maar in essentie is het ongewijzigd gebleven. Iedereen die zich na herhaalde oproepen niet laat registreren in het donorregister, wordt automatisch als donor geregistreerd.

Leeggeroofd

Vergeet een keer de post te lezen en je lichaam wordt straks leeggeroofd? Zo ver zal het in de praktijk niet snel komen, maar toch. Toch is ongerustheid over de wet-in-aanbouw op z’n plaats, zeker nu uit een enquête blijkt dat de maatschappelijke steun voor automatische donorregistratie groot is.

Extra saillant is dat uitgerekend D66 met de wet komt. Dat de PvdA het een goed plan vindt, zoals op haar website staat, spreekt voor zich. Socialisten hebben een lange traditie van bemoeienis met zaken die thuishoren in de privésfeer. Ook wekt het geen verbazing dat intensivisten (artsen die werkzaam zijn op de intensive care-afdelingen), deze zomer lieten weten voor te zijn. Maar een partij die zichzelf ziet als vaandeldrager van het liberalisme in Nederland? – dat is vreemd.

In 2013 was D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold nog Liberaal van het Jaar. In reactie zei hij: ‘We moeten liberale waarden als keuzevrijheid van het individu blijven bevechten op conservatieve krachten die groepsdenken en groepsdwang proberen op te dringen.’

Het valt te betwijfelen of die liberale waarden in goede handen zijn bij D66. Donorregistratie nieuwe stijl druist namelijk in tegen het soevereiniteitsbeginsel, zo ongeveer de hoeksteen van het liberale gedachtegoed.

Duidelijker dan bij John Stuart Mill kom je het niet tegen. In On Liberty (1859) zegt hij: ‘Over zichzelf, over zijn lichaam en geest, is het individu soeverein.’

Doen en laten wat we willen

Anders gezegd: met ons eigen lichaam mogen we doen en – toepasselijker in deze context – laten wat we willen. Het klinkt vanzelfsprekend, maar dat is het niet. En nee, dan heb ik het niet over IS, die in zijn internetmagazine Dabiq uiteenzet hoe ze vrouwen en kinderen tot slaaf maken.

Akkoord, slavernij is hier afgeschaft, maar desalniettemin kan zelfbeschikking nog steeds ambassadeurs gebruiken. Het is makkelijk om het ideaal lippendienst te bewijzen, maar wat als de gewenste uitkomsten uitblijven? Voorstanders van automatische donorregistratie wijzen op het tekort aan organen. ‘Steeds meer mensen in Nederland moeten steeds langer wachten op een donororgaan’, staat er op de website jaofnee.nl. ‘Helaas overlijden ieder jaar mensen terwijl ze wachten.’

Het is een typische redeneertrant van de technocraat. Problemen zijn er om opgelost te worden. Door die zucht naar oplossingen hebben principes de neiging uit beeld te verdwijnen. Of het zijn hinderlijke dingen die bemoeilijken wat zo gemakkelijk geregeld had kunnen worden.

In dit geval betreft het een tekort aan organen, maar ook op andere terreinen laat de overheid zich van haar meest technocratische kant zien. Onlangs verscheen Naar een voedselbeleid, een rapport van de Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Jaren van voorlichting hebben onze ‘gebrekkige consumptiepatroon’ niet kunnen doorbreken. We eten verkeerd, want niet rationeel. Tijd voor onze beleidsmakers om zich actiever te bemoeien met onze voedselkeuzes.

Terecht ageerden Martin van Hees (hoogleraar ethiek, VU) en Mark van de Velde (medewerker van de TeldersStichting): ‘Juist nu de menselijke mens door gedragspsychologen uit de mottenballen is gehaald, wordt hij geacht te leven volgens harde wetenschappelijke inzichten,’ schreven ze in de Volkskrant (14 oktober 2014). ‘Doet hij dat niet, dan mag de overheid kennelijk ons gedrag in de goede richting sturen.’

Het blijkt altijd weer verleidelijk de overheid te zien als de ultieme probleemoplosser. Zo ook in de discussie over automatische donorregistratie. Ineens komt de les van John Stuart Mill niet zo goed uit.

Sigaar uit eigen doos

Dat iedereen te allen tijde zijn keuze kan veranderen, doet daar niets aan af. Dit is de gangbare reactie van pleitbezorgers van automatische registratie. Het moet klinken als een geruststelling. In werkelijkheid is de toezegging natuurlijk een reusachtige sigaar uit eigen doos. Want wat wordt hier eigenlijk toegezegd? Het is dus mogelijk om terug te vorderen wat toch al aan jezelf toebehoorde.

De implicatie van het voorstel voor automatische registratie is dat ieders lichaam in eerste instantie toebehoort aan… ja, aan wie eigenlijk? Aan de overheid of misschien het algemeen nut? In elk geval níet aan onszelf. Het is een gotspe dat je de zeggenschap hierover, als de plannen doorgaan, eerst moet verdienen door protest aan te tekenen.