Gaaikema ten voeten uit: ‘Waar zouden we zijn zonder de trein? Thuis!’

“Van Mierlo was in Rio de Janeiro en daar lag-ie onder Palmen. Toen al”, of “Het CDA laat nog steeds elk stopcontact onderzoeken of het anders geaard is”. Het zijn typische Seth Gaaikema-grappen. De vanmiddag overleden cabaretier Gaaikema was een woordkunstenaar.

Televisieopnamen voor het cabaretprogramma 'Seth 84' dat Veronica uitzond. Foto ANP

“Van Mierlo was in Rio de Janeiro en daar lag-ie onder Palmen. Toen al”, of “Het CDA laat nog steeds elk stopcontact onderzoeken of het anders geaard is”. Het zijn typische Seth Gaaikema-grappen. De vanmiddag overleden cabaretier Gaaikema was een woordkunstenaar.

Vergeleken met hedendaagse cabaretiers was Gaaikema echt nog een grappenmaker van de oude stempel. Hij kwam voort uit het Groningse studentencabaret, waar een grote voorliefde heerste voor woordspelingen en begon zijn carrière met het schrijven van teksten voor cabaretier Wim Kan. In die zin was Gaaikema samen met Paul van Vliet een soort van tussengeneratie na ‘De Grote Drie: Toon Hermans, Kan en Wim Sonneveld en voor Freek de Jonge en Youp van ’t Hek.

Twitter avatar jochemmyjer Jochem Myjer Check deze liedtekst van Seth Gaaikema met alle woordgrappen over plaatsnamen. ‘Ik zag een Hinde Lopen’ http://t.co/K0lZ4khYMB

Zijn taalgebruik was zijn sterke punt, zegt NRC-redacteur Henk van Gelder:

“Als eerste vertaalde hij buitenlandse musicals die naar Nederland kwamen. Ik herinner me nog een zin uit de musical Oliver waarin een van de karakters, Fagin, zegt: ‘I’m reviewing my situation’. Gaaikema vertaalde dat als: ‘Als ik na ga, hoe ik ervoor sta’. Dat is natuurlijk briljant. Ook de vertaling van een bundel van Heinrich Heine heeft hij heel goed gedaan.”

Zijn eerste optreden als cabaretier was de voorstelling Avondje Nederlands, was in 1961. Negen jaar later kwam zijn doorbraak met de voorstelling Tien Miljoen Geboden. Gaaikema gebruikte veel herhaling in zijn teksten: ‘Rare tijd, vreemde tijd, krankzinnige tijd” en daarna volgde vaak het ‘Hebbu dat nou ook?’. Bij de grote massa werd hij in de jaren ’80 en ’90 bekend door zijn conferences die op tv werden uitgezonden:

Gaaikema werd van lieverlee oubollig

Zijn christelijke achtergrond, hij was kind van twee predikanten, klonk door in zijn werk. Het was altijd keurig, een onvertogen woord viel er niet snel en schelden deed hij al helemaal nooit. De afgelopen tien, vijftien jaar nam zijn populariteit af, zijn publiek groeide niet meer. Hoewel een klein publiek hem trouw bleef, raakten zijn woordgrappen gedateerd vertelt Van Gelder:

“Gaaikema was iemand van het harmoniemodel. Met de opkomst van het cynisme en sarcasme van Freek de Jonge en Youp van ’t Hek raakte hij bijna als vanzelf uit de mode. Het volk spleet zich als het ware in voor- en tegenstanders van deze cabaretiers.”

De cabaretier kon ook nooit een show slecht laten eindigen. Hij wilde de mensen met een beter gevoel de zaal uit laten gaan dan dat ze erin kwamen, zo zei hij eens in een interview met NRC:

“Dat was de dominee in me. Ik had het mezelf veel makkelijker kunnen maken door dat weg te laten, maar ik wilde nu eenmaal een saamhorigheidsgevoel tot slot – en ik geloof ook wel dat het me af en toe is gelukt. Eén keer, in 1976, ben ik zelfs heel kwaad geweest op Wim Kan, toen hij eindigde met een lied over Menten. Maar dat is het kwáád, dacht ik, daar kun je de mensen toch niet mee naar huis sturen? Dat zou ik zelf nooit hebben gedaan.”

Uit de kast komen, ging vanzelf

Gaaikema was ook homoseksueel. Zijn coming-out en het moment dat hij dit aan zijn ouders kenbaar maakte, gingen vanzelf vertelde hij eerder:

Volgens Van Gelder werd Gaaikema aan het eind van zijn loopbaan ook steeds emotioneler en sentimenteler. Daarover zei hij eens:

“Ik ben juist heel hard. Ik ben vlak voor de oorlog geboren, en op mijn vierde, vijfde jaar heb ik nog net bewust kunnen meemaken hoe slecht de mensen zijn. Natuurlijk niet tot in details, maar wel in grote lijnen: het verraad, het verzet, de onderduikers. Vrede is geen natuurlijke situatie, maar een kunstmatige afspraak. Als je niet voor het positieve opkomt, gaan we eráán. Zeker in deze tijd kunnen we ons geen cynisme veroorloven. Dat heb ik steeds willen zeggen – en ik heb altijd gedacht: als ze dat sentimenteel vinden, dan bèn ik maar sentimenteel.”

Begin dit jaar nam Gaaikema afscheid van het theater:

    • Anouk Eigenraam