Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Religie

Elfenreligie toont de kracht van fantasy

Fictie-religie bestaat echt: zelf elf zijn en bidden tot bedenksels van J.R.R. Tolkien.

Foto Merlijn Doomernik

Bestaat er een hogere wereld waarin elfen uit de verhalen van Tolkien echt leven? Ja – tenminste volgens de leden van de groep Tië eldaliéva (632 likes op Facebook). En zij zijn niet de enigen die de verzinsels van de Britse fantasy-auteur J.R.R. Tolkien tot een hoger plan verheffen, met zijn Midden-Aarde vol elfen, tovenaars, boomwezens, dwergen, mensen, hobbits en orks. Godsdienstwetenschapper Markus Altena Davidsen (33) bracht zo’n vijftien van dit soort groepen in kaart, met in totaal een paar honderd leden, de meesten in Amerika, maar ook met Europeanen en een paar Nederlanders. Relatief vaak werken deze mensen in de ICT en komen ze uit de bètahoek. Voor zijn promotie, gisteren in Leiden, analyseerde Davidsen hun rituelen en ideeën.

„Ruwweg vallen die opvattingen in twee delen uiteen”, vertelt hij op zijn kleine werkkamer op de Universiteit Leiden. „Bij sommigen is de kern dat zijzelf in werkelijkheid elfen zijn, op de een of andere manier gevangen in een mensenlichaam. Dat zijn meestal jongeren, tussen 15 en 25 jaar, die zich soms ook graag verkleden. Anderen zijn ouder en denken niet dat ze zelf elf zijn. Die zijn wat intellectueler bezig met de verhalen; ze leren elfentalen en zo. Maar allemaal geloven ze dat ze met rituelen werkelijk in contact kunnen komen met de elfen en de Valar, de godenfiguren uit Tolkiens verhalen. Ervaring en ritueel is de basis van alle religies. In die rituelen ligt een ontologische claim: dit is echt.”

Voor zijn proefschrift sprak Davidsen met veel van deze gelovigen en deed hij ook mee met een ritueel via skype. „Veel van de deze groepen zijn ontstaan doordat individuen via internet met elkaar in contact kwamen. Maar met alleen internet is het moeilijk een hechte groep te blijven. De stabielste groepen ontstaan als de leden elkaar ook fysiek kunnen ontmoeten. Een van de groepen heeft een tijdje geëxperimenteerd met rituelen via skype – alleen geluid. Toen ik een keer meedeed werden teksten voorgelezen uit De Silmarillion van Tolkien. En de Vala Oromë werd aangeroepen – een belangrijke god in hun rituele kalender. We zeiden zeven spreuken in elfentaal met bijpassende gebaren. Alles om in de stemming te komen voor contact met de elfenwereld. Dat gebeurde tijdens een meditatie in stilte. Na aflopen vertelden deelnemers wat ze beleefd hadden. Dat ze met Oromë door een bos gereden hadden, en dat hij persoonlijk advies had gegeven.”

En dat is dus geen spel?

„Nee. Toen ik een aantal van mijn zegslieden proefschrifthoofdstukken liet lezen, kreeg ik zelfs ruzie. Ze vonden dat ik deed alsof die andere wereld niet werkelijk was. Ik moest echt uitleggen dat in de wetenschap zoiets neutraal wordt beschreven.”

Geen spel, oké, maar is het religie?

„Ja. Ze vereren voor hen reële bovennatuurlijke wezens. Voor mij was de belangrijkste vraag hoe zoiets ooit gebaseerd kon worden op een evident verzonnen verhaal. Van groot belang is dat in In de Ban van de Ring en andere Tolkienverhalen ook echt religie voorkomt: de Valar zijn een soort goden. Maar ze komen slechts marginaal in In de Ban van de Ring voor, en al helemaal niet in De Hobbit. Pas als Tolkiens boek De Silmarillion in 1977 verschijnt, met de complete geschiedenis van Midden-Aarde en zelfs een scheppingsverhaal, ontstaan er echt mogelijkheden voor religiositeit. En later worden nog brieven van Tolkien gepubliceerd waarin hij lijkt te beweren dat zijn hele verhaal ‘van boven’ geïnspireerd is. Dat is een schitterende rechtvaardiging voor de werkelijkheidsclaim. Voor die tijd was Tolkienspiritualiteit meer een thema binnen de bredere heidense Neo Paganbeweging, met magie, druïden en heksen.”

Afkomst en ras zijn belangrijk bij Tolkien, met hoge mensen als Ara-gorn, en lage mensen als die wilde Púkel-mannen. Zie je dat ook terug?

„Bij een enkeling. Ik heb met iemand gesproken die meende dat hij in de elfenbloedlijn van Christus en Karel de Grote stond en daarom het koningschap kon claimen over de mindere mensen. Ook veel andere aspecten spelen geen rol. De boosaardige Sauron en zijn ring niet, Gandalf niet, en dwergen en hobbits ook al niet. Het is geen geloof dat veel van je vraagt, het is vooral je goed voelen. Er is geen maatschappelijke of sociale ethiek.”

Wat is het belang van onderzoek van deze marginale groepen?

„Ten eerste is het echt een nieuw verschijnsel: fiction-based religion. Ik wilde jediïsme bestuderen: mensen die zich religieus laten inspireren door Star Wars en de jedi-krijgers in die films. Dat is soms een grap, maar ook vaak serieus: ze vereren de Force als grote levenskracht van het universum. Maar toen kwam ik in contact met déze groepen. Daar had nog geen wetenschapper aandacht aan besteed. En ik vind ook veel kenmerken van de moderne godsdienstigheid terug. Sterk individualisme, grote nadruk op eigen ervaring en losse organisatie. En natuurlijk de invloed van de populaire cultuur van fantasy en science fiction. Vroeger bepaalde de kerk wat religie was, nu halen mensen overal hun inspiratie vandaan.”

Zijn ze tevreden met hun geloof?

„Zeker de ouderen zijn tevreden. Ze zeggen: ik was jaren zoekende, maar nu heb ik gevonden wat bij mij past. Bij de jongeren is het soms een identiteit voor een tijdje. Nu zijn ze elf, straks zijn ze misschien vampier.”

Wat vind jij zelf van In de Ban van de Ring?

„Ik ben geen echte fan. Toen ik 12 was bleef ik steken in het tweede deel. Later heb ik het wel uitgelezen en natuurlijk de films gezien. Ik ken ook de subcultuur. Ik speelde in Denemarken in een middeleeuwse muziekband. We speelden – verkleed – veel op Pagan-trouwerijen. En ik heb net alle delen van Songs of Ice and Fire gelezen, waarop de populaire fantasy tv-serie Game of Thrones is gebaseerd. Interessant om te zien dat daar voorlopig nog geen fictie-godsdienst op zal worden gebaseerd! Want het is onduidelijk of er wel echte goden binnen dat verhaal zijn. Die vuurgod misschien, of toch de Zeven Goden? Hetzelfde met Harry Potter. Dat heeft helemaal geen religieuze dimensie.”