Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Milieu en natuur

Imaginair eiland op Google Maps spreekt tot de verbeelding

Sandy Island, het eiland dat in 2012 werd „ont-ontdekt”, bestaat opnieuw: dankzij kunstenaars als Tjibbe Hooghiemstra.

Sandy Island, ten oosten van Australië, bestond eeuwenlang op kaarten en nu opnieuw in het werk van Tjibbe Hooghiemstra.
Sandy Island, ten oosten van Australië, bestond eeuwenlang op kaarten en nu opnieuw in het werk van Tjibbe Hooghiemstra. Foto John Stoel

Het is een spookeiland, een fantoom, een plek die niet bestaat: Sandy Island dat in de Koraalzee ligt ten oosten van Australië, in Oceanië. Toch stond het eeuwenlang op verschillende kaarten, atlassen en op Google Maps. In mijn editie van de Times Atlas of the World uit 1987 is het afgebeeld onder zijn Franse naam: Île de Sable. Een langgerekte ovaal met een lengte van 24 km en een breedte van 5 km.

Maar navigeer geen schip met Sandy Island ter oriëntatie: het blijkt niet te bestaan, het is door Australische onderzoekers op 26 november 2012 „ont-ontdekt”. Ofwel: van de kaart gewist. Het moet de negentiende-eeuwse walvisjager Velocity geweest zijn die Sandy Island in 1876 plaats gaf op de kaart, met als coördinaten 19.22° zuiderbreedte en 159.93° oosterlengte. En eerder, in 1774, tekende de Britse kapitein en cartograaf James Cook een ‘Zanderig Eiland’ in op zijn zeekaart, 420 kilometer oostwaarts van de plek waar de latere kaartenmakers het eiland peilden. Een Duitse zeekaart van 1881 neemt het fantoomeiland over, evenals een kaart van de Britse Admiraliteit uit 1895.

Voor schrijvers en kunstenaars is zo’n eiland, dat wel en tegelijk niet bestaat, een inspiratiebron. Umberto Eco meldt het in zijn verrukkelijke boek De geschiedenis van imaginaire landen en plaatsen (2013), een passage die beeldend kunstenaar Tjibbe Hooghiemstra op het idee bracht een reeks werken te wijden aan Sandy Island. In galerie Hoogenbosch in het Friese Gorredijk hangt de reeks: hemelsblauwe, zwart-grijze en zelfs okergele evocaties van een afgelegen, verlaten eiland in een lege, soms diepzwarte en onstuimige zee.

Het wissen van Sandy Island van hedendaagse kaarten en van Google Maps ging niet vanzelf. Wetenschappers aan boord van het Australische onderzoeksschip Southern Surveyor koersten keer op keer op die bewuste plek over de Stille Zuidzee om het mysterie te ontrafelen, ze vonden alleen diepe zeeën van meer dan duizend meter diepte. Het is gissen naar het ontstaan van dit imaginaire eiland: mogelijk zagen de walvisvaarders van toen brekende golven op de koraalriffen aan voor een landstrook. Ook bestaat de theorie dat ondergrondse vulkaanuitbarstingen brokken steen en puin in de hoogte stuwden, en dat dit een tijdlang als eiland heeft rondgezworven aan de oceaanspiegel.

Sandy Island zoeken we nu vergeefs op hedendaagse nautische kaarten of Google Maps. Gelukkig bestaat het opeens weer wel als kunstwerk of in een boek. En ik koester mijn Times Atlas of the World. Daar ligt het, naast de meridiaan: een wit eiland door een ijle blauwe lijn omringd. Alsof het altijd al verzonnen was, een geografisch verdichtsel.