Piketty gaat echt niet meer weg

Deze maand verschijnt eindelijk de Nederlandse vertaling van Piketty’s boek Kapitaal in de 21ste eeuw. Het boek dat de wereld veranderde, schrijft Robert Went. Deze drie thema’s zijn niet meer weg te denken in het post-Piketty tijdperk.

Illustratie Tjarko van der Pol

Met Piketty zijn we voorlopig nog niet klaar. Op 30 oktober ligt Kapitaal in de 21ste eeuw van Thomas Piketty ook in het Nederlands in de winkel. Dat kan de discussie over dit werk een nieuwe impuls geven. Maar als we ons daarbij beperken tot de instrumentele vraag of vermogen meer moet worden belast, zoals tot nu toe vaak de discussie was, doen we onszelf tekort.

Piketty’s boek, waarvan al meer dan 500.000 exemplaren zijn verkocht, heeft de wereld al een beetje veranderd. De Indiase econoom Indu Bhushan van de Asian Development Bank hoort en ziet om zich heen dat mensen onderscheid maken tussen het ‘pre-Piketty’ en ‘post-Piketty’ tijdperk. En onder economen, politici en journalisten zijn ‘kampen’ ontstaan van ‘Pikettystas’ en ‘anti-Pikettystas’. Kapitaal heeft onze blik op ongelijkheid in de wereld blijvend gewijzigd.

Op welke thema’s zal de discussie vooral worden gevoerd in dit post-Piketty tijdperk? Kapitaal bevat zo veel grote verhalen, theorie, data, voorbeelden en anekdotes waarin economie, sociologie, politicologie, filosofie en geschiedenis worden vermengd tot een pakkende mix van inzichten, hypotheses en trends, dat je er een heleboel kanten mee op kunt. Drie kwesties lijken me van groot belang.

1 Oorzaken van ongelijkheid

Piketty presenteert na jarenlang geduldig uitzoekwerk een indrukwekkende hoeveelheid data over vermogensbezit, in een nieuwe analyse van de ontwikkeling van ongelijkheid door de eeuwen heen. Ook zijn tegenstanders onderkennen dit. Over zijn verwachting voor de toekomst is natuurlijk discussie mogelijk. Volgens Piketty moeten we ervan uitgaan dat de ongelijkheid toe zal nemen zolang het rendement op vermogen hoger is dan economische groei en vermogen (zeer) ongelijk is verdeeld. Maar hij laat overtuigend zien dat economische ongelijkheid veel meer aandacht en onderzoek verdient. De komende jaren zal er meer discussie zijn over de dynamiek van het kapitalisme en de ontwikkeling van de ongelijkheid van inkomens en vermogen. Piketty zet ons aan het denken over de verwevenheid van ongelijkheid met het kapitalistische (groei)model dat wij hebben, in relatie tot de economie die we willen hebben.

Economen negeerden lange tijd de verdeling van rijkdom, aldus Piketty, omdat ze de optimistische hypothese – want meer was het niet – van de Russisch-Amerikaanse Nobelprijswinnaar economie Simon Kuznets voor waar hielden. Deze betoogde in 1955 op een economencongres in de VS. dat de ongelijkheid in landen die zich ontwikkelen eerst zal toenemen en daarna weer zal afnemen: de beroemde Kuznets-curve. Inmiddels weten we beter: „Het is nu algemeen geaccepteerd dat trickle-down in de economie niet werkt”, concludeert Joseph Stiglitz, Nobelprijswinnaar economie, in zijn nieuwe boek Creating a Learning Society. Kuznets zelf zou overigens verbaasd zijn dat economen zijn theorie decennia lang als waarheid zijn gaan zien. Dat schrijft Robert Fogel, ook al in het bezit van een Nobelprijs economie, in een recent boek over Kuznets en de empirische traditie in de economische wetenschap. Kuznets benadrukte namelijk dat zijn curve niet meer dan een theoretische constructie was, „en waarschuwt herhaaldelijk dat zijn verwijzingen naar fragmentarische data geen bewijs zijn maar weinig meer dan giswerk.”

2 Gevolgen van te veel verschil

Piketty’s analyse roept, ten tweede, de vraag op of het erg is als de economische verschillen toenemen, en zo ja waarom? Zelf zegt hij daar niet veel over, maar er zijn de afgelopen jaren veel studies over verschenen. De bekendste is The spirit level van Wilkinson en Pickett, die stellen dat ongelijkheid negatieve sociale en politieke gevolgen heeft. Ook internationale organisaties als IMF, OESO, Wereldbank en UNCTAD en denktanks, waaronder in ons land de WRR, wijzen op de sociale en politieke gevolgen van ongelijkheid, en recenter ¬– op het negatieve effect daarvan op economische groei. De discussie hierover breidt zich verder uit en het is opvallend dat internationale organisaties inmiddels allemaal spreken over de noodzaak beleid te ontwikkelen voor inclusieve groei. Gericht beleid is nodig om iedereen van groei te laten profiteren, dat gaat anders dan tot voor kort veel gedacht werd niet vanzelf. Vragen over ongelijkheid zijn, kortom, niet langer alleen op normatieve en morele gronden relevant, maar ook omdat grote ongelijkheid het politiek en sociaal functioneren van onze samenleving negatief kan raken. En slecht kan zijn voor het verdienvermogen van onze economie.

3 Economie als wetenschap verandert

De discussie over Kapitaal zal tot slot ook gaan over het belang van meer pluriformiteit in de economische wetenschap. Piketty pleit in zijn boek voor meer aandacht voor geschiedenis, en voor meer samenwerking met andere sociale wetenschappen. Zijn Kapitaal zelf is het beste bewijs dat zo’n aanpak uiterst vruchtbaar kan zijn en groepen economiestudenten in inmiddels zo’n dertig landen beijveren zich hier ook voor. Net als de internationaal bekende economen Ha-Joon Chang en eerder genoemde Joseph Stiglitz in hun recentste boek doen, laat Piketty in zijn analyse op allerlei plekken de beperkingen zien van de dominante neoklassieke benadering van de economie. Geluk is meer bepalend voor het inkomen van CEO’s dan talent, de claim dat iemands inkomen wordt bepaald door de marginale opbrengst van diens arbeid is niet te handhaven en de rol in de economie van regeringen, bijvoorbeeld bij innovatie, is groter dan ooit. Om economische processen en ontwikkelingen te kunnen begrijpen zullen we dan ook gebruik moeten maken van het beste dat verschillende economische scholen en benaderingen te bieden hebben.

De vraag of Piketty gelijk heeft of niet is té simpel, en ook eigenlijk in algemene zin niet te beantwoorden. Hij haalt erg veel overhoop en geeft zelf veelvuldig aan dat meer onderzoek nodig is. Maar of het boek je nou in zijn greep krijgt of niet, feit is dat Piketty cruciale vragen over de dynamiek en gevolgen van ongelijkheid op de agenda heeft gezet, net als over de manier waarop we inkomens- en vermogensongelijkheid analyseren, en ermee om (willen) gaan. Daar zullen we het, of we dat leuk vinden of niet, de komende tijd nog vaak over hebben.