Nobelprijs 2014 naar de Franse schrijver Patrick Modiano

Patrick Modiano (Foto AFP)

De Nobelprijs voor Literatuur is dit jaar toegekend aan de Fransman Patrick Modiano (1945).

Dat is zojuist door het Nobelprijscomité bekendgemaakt.

De jury van het Nobelprijscomité roemde Modiano “voor de herinneringskunst waarmee hij de meest ongrijpbare menselijke lotsbestemmingen heeft weten op te roepen”.

Gevarieerde achtergrond

Modiano werd in 1945 geboren in een westelijk gelegen buitenwijk van Parijs. Hij kwam twee maanden nadat de Tweede Wereldoorlog in Europa tot een einde kwam ter wereld. In 1978 won hij de Prix Goncourt voor zijn boek Rue des boutiques obscures. De schrijver heeft een gevarieerde achtergrond. Zijn vader was van Italiaans-joodse komaf en ontmoette zijn Belgische moeder tijdens de bezetting van Parijs. De familieachtergrond en jeugd van Modiano hebben voor een belangrijk deel de inhoud van zijn werk bepaald. Het joods-zijn, de bezetting van de nazi’s en het verlies van identiteit zijn terugkerende thema’s in zijn romans. De in Parijs woonachtige auteur schuwt de media en geeft zelden interviews:

Een Modiano voor ieder moment van de dag

In 2012 won hij de Oostenrijkse Staatsprijs voor Europese Literatuur.Aan de prijs is een bedrag van grofweg 930.000 euro verbonden. Modiano heeft ongeveer dertig romans op zijn naam staan. Ze zijn, aldus de secretaris van het Nobelprijscomité Peter Englund, op ieder moment van de dag te nuttigen:

Pieter Steinz, oud-chef van NRC Boeken, schreef in zijn literatuurgids Lezen &cetera over Modiano:

“Detectives van het verleden, dat zijn de vertellers en hoofdpersonen uit de (in omvang) bescheiden romans van Patrick Modiano. Zwervend door de straten van naoorlogs Parijs proberen ze het verleden te achterhalen (zoals in Dans le café de la jeunesse perdue, 2008), hun identiteit te (her)vinden en de gaten in hun geheugen te vullen soms zelfs letterlijk, zoals de ikfiguur van Rue des boutiques obscures (1978), die na een aanval van geheugenverlies van anderen te horen hoopt te krijgen wie hij is. Modiano, kind van joodse ouders die zich aan zijn opvoeding onttrokken, debuteerde in 1968 met La place de l’étoile, een sarcastische roman over een ontwortelde jood die probeert het leven van zijn ouders tijdens de Duitse bezetting van Frankrijk te reconstrueren. Het in korte zinnen geschreven en met behulp van montagetechnieken gestructureerde boek werd gevolgd door het verwante tweeluik La ronde de nuit (1969)/Les boulevards de la ceinture (1972) en door een twintigtal romans die varieerden op het thema van het nooit voltooide en nooit volledig gekende verleden. Zo verbindt de schrijver in Voyages de noces (1990) en Dora Bruder (1997) zijn eigen levensverhaal met dat van respectievelijk een joods stel dat in 1942 van Parijs naar de Rivièra vlucht en een joods meisje dat in het Parijs van 1941 spoorloos verdwijnt. In Un pedigree (2004) stelde hij zijn eigen kindertijd te boek. Zelf formuleerde Modiano, naar aanleiding van de eerste verhalen die hij vanuit vrouwelijk perspectief schreef (Des inconnues, 2000), zijn thema algemener: ‘Ik heb een literatuur gemaakt die louter op de stad is geïnspireerd, op de angst en anonimiteit die daar heerst.’”

Ook Nederlandse schrijvers voelen zich aan Modiano schatplichtig:

Een recente “schitterende Modiano”, zoals critica Margot Dijkgraaf het boek bestempelde, is Dans le café de la jeunesse perdue uit 2008. Dijkgraaf schreef er onder andere over:

“Een echte Modiano dus, waarin de auteur met meesterhand een wereld van stilte en onbestemde weemoed oproept, een wegvliedend en ongrijpbaar universum waartegen alleen het opstellen van namen- en adressenlijstjes een mogelijk verweer kan zijn. Wie schrijft kan ten minste nog iets van de voorbije tijd bewaren.”

In 2004 interviewde Yra van Dijk Modiano voor NRC Handelsblad. De schrijver vertelde toen over de moeite die het schrijven hem kostte:

“Modiano vertelt dat hij maar één uur per dag schrijft, het liefst ‘s ochtends. ,,Dan ben ik er vanaf. Ik vind schrijven verschrikkelijk beklemmend. Niet het bedenken van een boek: de rêverie die aan het schrijven vooraf gaat is heerlijk, maar het materiële schrijven zelf is een nachtmerrie. Vooral omdat alles op papier krimpt: wat in je hoofd nog ruim en groot was versmalt zich zodra je het opschrijft. Daarom moet het zo snel mogelijk gebeuren.””

Over de terugkerende thematiek van zijn romans, het graven in herinneringen, merkte Modiano in het gesprek op:

“Men is ertoe veroordeeld om steeds hetzelfde boek te schrijven en terug te keren naar dezelfde gebeurtenissen uit het verleden. Het is alsof je één groot boek schrijft waarin je onophoudelijk dezelfde gegevens omwerkt. Men kan niet anders: het is onmogelijk van stem te veranderen. Men zou wel willen.”

Modiano’s werk verschijnt in het Nederlands bij uitgeverij Querido. De laatst verschenen vertaling is de, ook al, korte roman De horizon, over een Parijse schrijver die op zoek gaat naar een jeugdliefde.

Een (Franstalige) documentaire over Patrick Modiano:

Vorig jaar ging de Nobelprijs naar de Canadese schrijfster Alice Munro. In 2012 won de Chinees Mo Yan de prijs.

Het is de 107de keer dat de Nobelprijs voor Literatuur is toegekend. 94 keer ging de prijs naar een man, 13 keer naar een vrouw.

De jongste winnaar ooit is Rudyard Kipling. Hij was 42 jaar toen hem de eer ten deel viel. Doris Lessing was in 2007 de oudste schrijver die onderscheiden werd, ze was op dat moment 88 jaar.

Lees hier een voorbeschouwing over de uitreiking, en de totstandkoming van voorspellingen van een wedkantoor als het Britse Ladbrokes.

    • Sebastiaan Kort