Opeens zijn deze grottekeningen uit Indonesië heel oud

Diep in een Indonesische grot schilderden mensen 40.000 jaar geleden dieren en maakten ze afdrukken van hun handen. Deze rotstekeningen zijn daarmee even oud als de vroegste Europese grottenkunst. Archeologen uit Indonesië en Australië maken de extreme ouderdom van de grottekeningen vandaag bekend in Nature.

Eén van de grottekeningen.
Eén van de grottekeningen.

Diep in een Indonesische grot schilderden mensen 40.000 jaar geleden dieren en maakten ze afdrukken van hun handen. Deze rotstekeningen zijn daarmee even oud als de vroegste Europese grottenkunst. Een tekening van een varken is misschien wel de oudste tekening ter wereld. Archeologen uit Indonesië en Australië maken de extreme ouderdom van de grottekeningen vandaag bekend in Nature.

Ook andere onderzoekers zijn opgewonden. “Ik kreeg kippevel toen ik het las”, zegt Wil Roebroeks, hoogleraar archeologie in Leiden, die een begeleidend commentaar schreef.

“We weten nog zo weinig over het culturele landschap van 40.000 jaar geleden. Nu blijkt dus dat mensen toen op 12.000 kilometer van elkaar soortgelijke kunst maakten!”

De handstencils en rotstekeningen komen uit negen verschillende grotten in de heuvels van Maros-Pangkep, het op een na grootste karstgebied (een gebied met zachte kalksteen aan de oppervlakte) ter wereld. Rivieren die uit het vulkanisch hoogland naar beneden stromen, hebben hier indrukwekkende plateaus en torens in het landschap geslepen. De grotten liggen aan de voet van deze kalktorens.

Het bestaan van de grottekeningen was al langere tijd bekend. De Nederlandse archeoloog Hendrik Robert van Heekeren beschreef ze als eerste, in de jaren 50. Archeologen gingen er sindsdien van uit dat de prehistorische tekeningen relatief jong waren: een paar duizend jaar oud misschien, hooguit achtduizend.

Video van de grot waar de tekeningen te zien zijn:

Zeer precieze datering

Maar nu is de ouderdom voor het eerst direct onderzocht, met een zeer precieze uraniumdatering. Omdat uraniumatomen met een vaste halfwaardetijd tot andere isotopen vervallen, verraadt de isotopenverhouding in een gesteente de ouderdom ervan. Archeoloog en geochemicus Maxime Aubert, eerste auteur van het Nature-artikel, noemt dit de ‘beste dateringsmethode’ die archeologen op dit moment tot hun beschikken hebben.

Europese rotsschilderingen zijn vaak gedateerd op het koolstof dat gebruikt is in het pigment. „Je meet zo wel hoe oud het kooltje is dat werd gebruikt om de tekening te maken, maar niet wanneer de tekening zelf werd gemaakt”, zegt Aubert.

Aubert en zijn collega’s konden wél indirect de ouderdom van de Indonesische wandtekeningen vaststellen, omdat ze deels bedekt zijn door ‘rotspopcorn’. Dat zijn kleine knoestjes van kalk, die langzaam groeien als kalkrijk water langs grotwanden sijpelt. In het lab zaagden de onderzoekers de kalkpopcorn in dunne plakken. De ouderdom van de laag direct boven de pigmentlaag is de minimumleeftijd van de tekening.

40.000 jaar oud

De oudste schildering was een handstencil van 40.000 jaar oud. Over de hele wereld, van Spanje tot aan Zuid-Amerika en Australië, zijn vergelijkbare stencils gevonden. Ze werden gemaakt door vloeibare oker over een hand te blazen, sproeien of spugen.
De twee tekeningen van dieren zijn allebei 35.000 jaar oud. Eén tekening herkennen archeologen als een babiroesssa, of hertzwijn. Dat is een flink zwijn met opvallend opkrullende slagtanden, dat tegenwoordig alleen nog voor op Sulawesi en omliggende eilandjes voorkomt.

Aubert merkt op dat jager-verzamelaars in Europa én Sulawesi vooral grote, gevaarlijke zoogdieren uitbeelden. Rendieren en neushoorns in Europa, babiroessa’s en zwijnen in Indonesië. Er is weinig bekend van de mensen die de tekeningen maakten. Sulawesi was ook 40.000 jaar geleden een eiland, omringd door diepe zeeën. Dat betekent dat de mensen die Sulawesi koloniseerden, en later Nieuw-Guinea en Australië, al bedreven zeevaarders waren.

Archeologen hopen dat er nog meer oeroude Aziatische grottenkunst aan het licht komt. “Deze ontdekking moet het topje van de ijsberg zijn. Er is nog zo weinig veldwerk verricht in Azië”, zegt de Britse steentijdexpert Paul Pettitt. Maxime Aubert laat weten dat hij al schilderingen op Borneo heeft onderzocht. “Nu heb ik plannen om naar Nieuw-Guinea te gaan.”

Bekijk hieronder drie muurtekeningen: