DNB: zeepbel op financiële markt dreigt

Ook Nederlandse banken kunnen worden geraakt door de zeepbel die volgens De Nederlandsche Bank dreigt op de markt.

Koers-winstverhouding stijgt ook sterker in de VS
Koers-winstverhouding stijgt ook sterker in de VS

Door de lage rente bestaat het risico dat op de financiële markten zeepbellen ontstaan. Als die knappen, kan dat ook Nederlandse banken en andere financiële instellingen treffen. Die waarschuwing heeft De Nederlandsche Bank vandaag gegeven in haar halfjaarlijkse rapportage over de financiële stabiliteit.

De centrale banken van de eurozone, het Verenigd Koninkrijk en de VS houden de belangrijkste rentetarieven al enkele jaren bijzonder laag, met als doel de economie te stimuleren. Centrale bankiers – zo ook DNB – benadrukken de laatste weken dat ze met de lage rente, die in de VS en de eurozone op bijna nul staat, slechts tijd hebben gekocht voor overheden om structurele hervormingen door te voeren.

In veel eurozonelanden is die tijd onvoldoende benut, vindt bijvoorbeeld Mario Draghi, president van de Europese Centrale Bank. Hij hamerde er vorige week op dat de ingrepen van de ECB alleen effect kunnen hebben als ook overheden hun werk doen. „Elke speler heeft zijn eigen taak”, zei hij tijdens een persconferentie in zijn vaderland Italië, dat voor de derde keer in zes jaar in recessie is.

Dat de economie van de eurozone na een jaar van heel voorzichtige groei toch weer stagneert, is voor de ECB reden om de rente laag te houden en beleggers in het vooruitzicht te stellen dat dat voorlopig ook zo blijft. Een gevolg van die lage rente is dat het rendement op obligaties ook laag is. Dat leidt ertoe dat beleggers bereid zijn om meer risico’s te nemen om hun rendement op peil te houden: de afgelopen twee jaar stapten zij massaal over op aandelen en andere meer risicovolle beleggingen.

Makkelijker risico’s nemen

Ook voorziet de ECB de banken ruimschoots van liquiditeit, middels zeer goedkope leningen, wat eveneens een prikkel is om makkelijker risico te nemen. De beurskoersen stijgen dan ook snel. De Amerikaanse index S&P 500 staat nu bijna 50 procent hoger dan voor het begin van de crisis. Ook de AEX vertoont sinds twee jaar een bijna voortdurend stijgende lijn.

De combinatie van weinig marktschommelingen en grote risicobereidheid kan leiden tot zeepbelvorming, waarschuwt DNB. „Juist in perioden van ogenschijnlijke rust kunnen onevenwichtigheden ontstaan.” Dat werkt zo: in rustige periodes zijn beleggers bereid meer risico te accepteren tegen een steeds lagere premie. Dit wordt versterkt, zegt DNB, door het gebruik van risicomodellen die zijn gebaseerd op marktschommelingen in het verleden. Die benadrukken tegenover de belegger hoe positief de situatie op dit moment is.

Tekenen dat de koers niet meer in de juiste verhouding staat tot de waarde van een bedrijf, ziet DNB onder andere in de verhouding tussen de risicopremies op risicovolle bedrijfsobligaties en de schulden van die bedrijven. De premie die beleggers krijgen voor het risico dat zij lopen ligt nu lager dan voor de crisis, terwijl de schulden van die bedrijven juist zijn toegenomen. Ook stijgen de aandelenkoersen sterker dan de bedrijfswinsten, vooral in de VS, maar ook in Europa.

Sentiment kan makkelijk omslaan

Ondanks de ogenschijnlijke rust op de markten kan het sentiment gemakkelijk omslaan, zegt DNB. Zij noemt hierbij in de eerste plaats de geopolitieke spanningen rond Oekraïne en wijst erop dat sancties wereldwijd kunnen leiden tot economische schade.

Een ander potentieel gevaar is het afbouwen van het zeer ruime monetaire beleid van de Federal Reserve, het Amerikaanse stelsel van centrale banken. Toen de Fed vorig jaar meldde dat zij minder van dit ‘gratis geld’ in het systeem wilde stoppen, leidde dit tot onrust op de markten, vooral ten aanzien van de opkomende economieën. Vanaf deze maand zal de Fed haar balans niet verder uitbreiden. Als zij de balans daadwerkelijk gaat verkleinen, door obligaties te verkopen of aflopende obligaties niet te vervangen, zullen er volgens DNB grotere marktschommelingen optreden.

De ECB heeft de 128 belangrijkste banken van de eurozone onderworpen aan een stresstest waarbij een omslag van het marktsentiment een van de scenario’s is. In de test stijgt de rente flink en wordt het voor banken veel duurder om geld te lenen, terwijl de aandelenkoersen hard dalen. Mede aan de hand van deze test bepaalt de ECB, die vanaf 4 november toezichthouder wordt over deze banken (waaronder zeven Nederlandse), of een bank haar kapitaalbuffers moet versterken. De uitslag van de stresstest en het uitgebreide balansonderzoek dat de ECB het afgelopen halfjaar heeft gedaan, wordt in de tweede helft van deze maand verwacht.

Het feit dat de lage rente en de overvloed aan liquiditeit de vorming van zeepbellen in de hand werken, moet volgens DNB een argument voor overheden zijn om zo snel mogelijk structurele hervormingen door te voeren. „Het middel mag tenslotte niet erger worden dan de kwaal”, vindt de toezichthouder.