‘De schuld voor de Oekraïne-crisis ligt vooral bij de VS en Europa’

De enige oplossing voor de Oekraïne-crisis is dat het land neutraal wordt, zegt politicoloog Mearsheimer.

Niet Rusland, maar Amerika en zijn Europese bondgenoten dragen de grootste verantwoordelijkheid voor het uitbreken van de Oekraïne-crisis. Dat schrijft de Amerikaanse politicoloog John Mearsheimer in een spraakmakend artikel in het jongste nummer van het blad Foreign Affairs.

De crisis komt volgens hem voort uit de NAVO-uitbreiding en de strategie om Oekraïne los te maken uit de invloedssfeer van Rusland en op te nemen in het Westen. Alleen als Oekraïne een neutraal land wordt, dat noch tot het westerse noch tot het Russische kamp behoort, is een oplossing denkbaar, zegt Mearsheimer in een telefonisch interview vanuit Chicago.

„Er is geen alternatief, en een neutraal Oekraïne is geen slechte uitkomst. Zelfs een goede, vooral voor de Oekraïners. Als ik dat bij spreekbeurten zeg en er zijn Oekraïners in de zaal, krijg ik de wind van voren. Ze verwijten me anti-Oekraïens te zijn. Dat ben ik juist niet. Als Oekraïne blijft proberen deel van het Westen te worden, en het Westen blijft daarin meegaan, zal Oekraïne vernietigd worden en het Oekraïense volk enorm lijden.”

Maar is dat geen pleidooi om te capituleren voor Russische agressie?

„Zo kan je het noemen, maar een feit is dat Rusland een grootmacht is en dat Oekraïne voor Rusland van wezenlijk strategisch belang is. En de Russen hebben al duidelijk gemaakt dat ze bereid zijn oorlog te voeren om te voorkomen dat Oekraïne in de westerse invloedssfeer komt.

„Voor de VS of de NAVO is Oekraïne níet van wezenlijk belang. Wij willen het ook níet verdedigen als Rusland er binnenvalt. Daarom is het immoreel en strategisch absurd om Oekraïne aan te moedigen een politiek voort te zetten die uitloopt op de ondergang van het land. Het is veel zinniger voor een neutraal Oekraïne te pleiten.

„Ongelukkig is inderdaad dat Russische agressie zo beloond wordt. Maar dat komt vooral door de dwaze politiek van het Westen. De Krim was nog deel van Oekraïne geweest, als het Westen niet had vastgehouden aan NAVO-uitbreiding en in februari niet de machtswisseling in Kiev had gesteund, die in feite een coup was.”

De Koude Oorlog is voorbij. Moeten landen niet vrij zijn om zelf te kiezen tot welk blok ze willen horen?

„Dat is erger dan naïef: dat is gevaarlijk. Als je een klein land bent en je woont naast een gorilla, dan kun je maar beter goed luisteren naar wat die gorilla zegt. Anders kan hij vreselijke dingen met je doen. Dat is nu eenmaal de wereld waarin we leven. Het is heel dom dat niet te begrijpen en daar niet naar te handelen.

„Het is net zo zinloos om te zeggen dat Oekraïne het recht heeft zijn eigen buitenlandse politiek te voeren, als te beweren dat Cuba zijn gang kan gaan los van de Verenigde Staten, of Taiwan het recht heeft zijn onafhankelijkheid van China te verklaren. Kijk eens naar de geschiedenis van de betrekkingen tussen de VS en de landen op het Westelijk Halfrond, met alle staatsgrepen en invasies. Amerika is een meedogenloze buur, alle landen in dit werelddeel beseffen dat.”

Had de NAVO, toen in de jaren ’90 de Koude Oorlog eindelijk voorbij was, ook tegen landen als Polen moeten zeggen: sorry, jullie mogen er niet bij, want Rusland wil het niet?

„Toen Polen door de NAVO werd opgenomen veroorzaakte dit geen crisis. Georgië en Oekraïne zijn een ander verhaal. De NAVO zei in 2008 dat die landen ooit lid kunnen worden. Als het bondgenootschap luid en duidelijk tegen de Russen gezegd zou hebben: Oekraïne en Georgië worden geen lid, dan hadden we nu deze crisis niet.”

Moet de NAVO nu dus zeggen: we vinden het toch maar beter dat jullie geen lid worden? Kan dat nog?

„De interessante vraag is of de NAVO dat publíekelijk kan zeggen. Maar de facto is het al gebeurd: het is uitgesloten dat Oekraïne en Georgië nog lid van de NAVO kunnen worden. Alleen: kan een westerse politicus dat hardop zeggen? Voorlopig niet, ook al is het nodig. Wel kunnen subtiele signalen aan Rusland gegeven worden. Over een jaar op twee kan het misschien ook openlijk gezegd worden.”

Deze winter kwamen westerse politici, onder wie de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Timmermans, naar de pro-EU-demonstraties op de Maidan in Kiev. Was dat verstandig?

„Het werkte als een rode lap op een stier. Als je dingen doet die grootmachten in hun eigen buurt bedreigen, veroorzaak je een hoop ellende. De West-Europese en Amerikaanse elites begrepen niet dat hun Oekraïne-beleid Rusland bang maakte. En dat er dus een moment zou komen waarop de Russen zouden reageren.

„We hadden zoiets notabene al eerder meegemaakt, met de Georgië-oorlog in 2008. Toch begrepen de westerse regeringen niet dat hun beleid tot oorlog zou leiden, want ze handelen nu eenmaal op basis van de liberale beginselen die zo populair zijn in West-Europa en de VS. Ze waren blind voor het feit dat in de achtertuin van Rusland nog steeds ouderwetse, puur op macht gebaseerde Realpolitik bepalend is.

„Sinds de regering-Clinton hebben de Verenigde Staten en de meeste Europese regeringen het idee van Realpolitik verworpen. Men dacht dat je de NAVO kon uitbreiden zonder dat het voor de Russen echt een probleem was, want Amerika is immers een goedaardige supermacht en de Europeanen hebben goede bedoelingen – en dat zouden de Russen vast en zeker ook wel gaan inzien. Maar zo werkt de wereld niet.”

De crisis begon over het Associatieverdrag met de EU. De EU is iets heel anders dan de NAVO: niet militair maar politiek en economisch. Rusland lijkt dat verschil niet te willen zien.

„Als je het Associatieverdrag goed leest, dan zie je dat het niet louter een akkoord is over politiek, handel en economie, maar dat het ook over veiligheids- en defensiezaken gaat. Het is een achterdeur naar NAVO-toetreding. Daarom zijn de Russen er bang voor.

„Het westerse beleid heeft steeds uit drie elementen bestaan: uitbreiding van de NAVO, uitbreiding van de EU en democratisering. En democratisering gaat over het oprichten van instellingen, en het naar voren schuiven van mensen, die pro-westers zullen zijn.”

Ziet u tekenen dat een oplossing mogelijk is?

„Hele kleine. De Oekraïners begrijpen nu wel dat ze er grotendeels alleen voor staan en dat de NAVO ze niet te hulp komt, maar ze aanspoort om zich redelijker op te stellen ten opzichte van de Russen en om wat minder hard te roepen dat ze zich bij het Westen aansluiten.

„Ook positief vind ik dat de Russen geïnteresseerd zijn in een akkoord, en er niet op uit zijn om zelf gebied in het oosten van Oekraïne te veroveren. Ten slotte zie ik aanwijzingen dat de Europeanen, en vooral de Duitsers, begrijpen dat het geen zin heeft om de confrontatie met Rusland op de spits te drijven, en dat het belangrijk is te zoeken naar een oplossing.

„Het somberst ben ik over de Verenigde Staten. Omdat men hier maar niet inziet dat het eigen beleid deze crisis heeft veroorzaakt, gaat men met extra energie door op de ingeslagen weg. En dat zal de situatie alleen maar verergeren.”