Sociale Zaken overtrad mogelijk de privacywetgeving

Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Foto ANP / Lex van Lieshout

Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft mogelijk de wet overtreden door sinds 2008 zonder wettelijke basis databanken te koppelen en te analyseren om belasting- en uitkeringsfraude op te sporen. Dat gebeurde met een programma genaamd Black Box.

Pas afgelopen jaar werd de werking van het programma, dat ondertussen SyRI heet (Systeem Risico-Indicatie) in een wet vastgelegd. De woordvoerder van het ministerie bevestigt dat er de afgelopen jaren “zonder wettelijke basis” werd “geoefend”, maar benadrukt dat het College Bescherming Persoonsgegevens toezicht hield op dit programma.

Het College weerspreekt overigens dat zij toezicht hield. Wel heeft het in 2007 en 2010 onderzoek gedaan naar het koppelen van databestanden onder regie van Sociale Zaken. Beide keren constateerde het College strijd met de Wet bescherming persoonsgegevens, waarna de overheid zijn werkwijze aanpaste.

‘in strijd met de wet

Volgens de Leidse hoogleraar recht en de informatiemaatschappij Gerrit-Jan Zwenne “heeft het er alle schijn van dat de handelswijze van het ministerie de afgelopen jaren in strijd met de wet was”. Op grond van het legaliteitsbeginsel mag de overheid alleen inbreuk op grondrechten zoals privacy maken, zegt Zwenne, als zij daarvoor een toereikende en specifieke wettelijke grondslag heeft.

“Het feit dat er pas nu daarvoor een wet is gemaakt, doet al vermoeden dat die grondslag ontbrak. Dat vermoeden wordt nu versterkt als je ziet dat het College tot twee keer toe onrechtmatigheden constateerde.”

Hoogleraar Zwenne betwijfelt of het programma, vanwege “de afwezigheid van een solide wettelijke regeling”, bij de rechter overeind zou blijven. Volgens hem mag er niet zonder meer op zo’n grote schaal gegevens van onschuldige burgers worden verzameld of verwerkt, zeker niet zonder onafhankelijke rechterlijke of bestuurlijke toetsing, die in de wet ontbreekt.

‘enkele projecten per jaar’

Hoeveel burgers in hun privacy zijn geraakt door het jarenlang oefenen, is niet duidelijk. Het ministerie spreekt over enkele projecten per jaar, maar heeft geen overzicht. Maar in een rapportage van het College uit 2010 wordt melding gemaakt van 25 projecten met bestandenkoppeling in 2008 en 2009. Hoeveel mensen tijdens die projecten werden doorgelicht is niet vermeld.

    • Derk Stokmans