Met ‘ik weet het niet’ kom je niet op tv

Wat is eigenlijk het verschil tussen, zeg, Joran van der Sloot en een jihadstrijder? Deze week sprak ik met hoogleraar forensische psychologie Corine de Ruiter.

Voor de duidelijkheid: zij maakte die vergelijking niet. Het was een vraag van mij, nadat ik een paar filmpjes van haar bij Knevel & van den Brink, Pauw & Witteman en Nieuwsuur had gezien. Daar was ze de afgelopen jaren regelmatig te gast om de psychologische gesteldheid van maatschappelijke shockgevallen als Joran, universiteitsschutter Cho Seung-Hui en zwemleraar Benno L. te analyseren.

Corine zelf werd onlangs voor de tweede keer aangeklaagd door het medisch tuchtcollege, omdat ze als getuige-deskundige in verschillende rechtszaken te snelle conclusies zou hebben getrokken in haar psychologische rapporten. Op tv zijn talkshowhosts echter dol op speculatie (die, zodra verkondigd door iemand met een professorentitel, gerust ‘hypothese’ kan worden genoemd), want met een eerlijk niets vul je geen programma.

‘Ik weet dat ik niets weet’: Socrates trok er volle pleinen mee, maar je komt er niet mee op tv.

Wat me opviel aan de speculaties op televisie is dat eenmansacties grotendeels psychologisch worden geduid. De meeste gruwelplegers hebben een breinprobleem en zijn zodoende ook patiënt. Collectief kwaad wordt daarentegen vooral cultureel en sociaal-economisch verklaard. Een volksopstand die moordlustig uitpakt, is bijvoorbeeld algauw het gevolg van armoede, terwijl het bij een revolte van Cho aan zijn schizofrene hersenen of narcistische karakter ligt.

Het verschil in benadering – nature bij individuen, nurture bij groepen – is ook wel logisch: zou je de aantrekkingskracht van IS op jihadisten biologisch verklaren dan zou dat direct Darwinistisch klinken.

Toch lopen nature-nurture door elkaar: in Israël ontmoette ik mensen die geloven dat de moordlust bij Arabieren in de genen zit. Ook wordt bij lone shooters als Cho wel degelijk naar een externe aanzet tot geweld gezocht. Zo sprak Corine eens bij Pauw e& Witteman over de invloed van games. Natuurlijk zijn de spellen nooit dé oorzaak, maar ze kunnen geweldsfantasieën wel versterken, net als de onthoofdingsfilmpjes die ter propaganda onder radicaliserende jongeren worden verspreid. Vooral de fysieke omstandigheden van het gamen worden genoemd: je zit alleen in je kamer, de tijd vliegt, het is verslavend en buiten in de zon gamen gaat niet.

Nu zit de gemiddelde seriekijker ook uren achter het scherm, maar het verschil is dat je daar vervolgens uitgebreid over praat bij de koffieautomaat. Meer praatjes-vullen-gaatjes-materiaal: RTL Boulevard meldt dat Joran een dochter heeft gekregen. Ze heet Dushi Trudie. Trudie komt van Jorans oma. Dushi betekent zoet.

Wie de gekte wil overleven moet het allemaal maar afdoen als entertainment.