Tweede Kamer zoekt de ‘beste prikkel’ voor NS

De Tweede Kamer is verdeeld over de vraag hoe de prestaties op het spoor het beste kunnen worden opgevijzeld.

Drukte op Amsterdam Centraal wegens stremming in het treinverkeer met Schiphol.
Drukte op Amsterdam Centraal wegens stremming in het treinverkeer met Schiphol. Foto ANP

Wortel of stok? Wat is de beste manier om NS te prikkelen tot betere prestaties: belonen of straffen?

Die vraag stond gisteren centraal tijdens het overleg van de Tweede Kamer met staatssecretaris Mansveld (Infrastructuur en Milieu, PvdA) over de spoorconcessies voor de komende tien jaar. In die twee concessies zijn alle afspraken vastgelegd tussen overheid en NS (vervoer) en ProRail (beheer) over het hoofdrailnet.

Vooraf was er al de verrassende bijdrage van de toezichthouder, de Autoriteit Consument en Markt. De ACM schreef de staatssecretaris dat boetes NS onvoldoende prikkelen tot het nakomen van de gemaakte afspraken. Het zou effectiever zijn om bepaalde lijnen van NS af te nemen, „in geval van structurele ondermaatse prestaties op die Iijnen”.

VVD, CDA en D66 namen de suggestie van de ACM over. Ze verwachten geen verbetering van de punctualiteit door verhoging van de boetes – maximaal 6,5 miljoen euro per jaar voor NS en 2,75 miljoen euro voor ProRail. Boetes werken niet, volgens deze partijen, dat is bij een staatsbedrijf als NS een kwestie van vestzak-broekzak. Bovendien: wat let NS om de hogere boetes te compenseren met duurdere kaartjes? Een van de afspraken met Mansveld is dat de treinkaartjes in de spits 10 procent duurder mogen worden om volle treinen tegen te gaan. Kortom: afpakken van lijnen is een effectieve prikkel.

Onzin, vinden PvdA, SP, GroenLinks en ChristenUnie. Hoe zou dat er in de praktijk uit moeten zien? Wat zijn de gevolgen voor de reiziger, als Utrecht-Amersfoort door een andere vervoerder wordt verzorgd?

Duco Hoogland (PvdA) en Farshad Bashir (SP) ergerden zich aan de vermeende politieke stellingname van de ACM. Bashir sprak zelfs van „laster" jegens NS. Zijn partij gaat het verst richting de wortel: in plaats van beboeten wil hij uitsluitend belonen, om negatieve publiciteit rond NS te beperken.

Stientje van Veldhoven (D66) pleitte voor een open houding: vraag andere partijen wat zij kunnen bieden als NS structureel wanpresteert op een bepaald traject. Denk daarbij niet aan een traject middenin het netwerk, maar aan de randen, of de HSL-Zuid.

Mansveld wijst het afpakken van lijnen af. Zij denkt te kunnen volstaan met boetes. Van vestzak-broekzak is volgens haar geen sprake: de sancties worden geoormerkt en komen ten goede aan de reizigers. Wel zal zij de term ‘wanprestatie’ juridisch laten toetsen. De wet biedt al de mogelijkheid om de vergunning in te trekken, maar het is onduidelijk wanneer er precies sprake is van wanpresteren.

Verwant aan de vraag naar de effectiviteit van boetes is de vraag of er wel of geen marktwerking is op het spoor. Alleen in naam, meenden veel partijen. Juist vandaag dient in Maastricht een zaak van NS-concurrent Veolia over openbaar vervoer in Limburg.