De innige relatie met Rusland knelt

Twee grote Oostenrijkse banken hebben flink last van de oorlog in Oekraïne en de sancties tegen Rusland

Filiaal van de Oostenrijkse Raffeissen Bank in de Oekraïense hoofdstad Kiev.
Filiaal van de Oostenrijkse Raffeissen Bank in de Oekraïense hoofdstad Kiev. Foto Bloomberg

Toen Rusland in maart de Krim annexeerde, sloot Bank Austria de twintig kantoren die ze op het schiereiland had. Die kantoren zijn nooit meer opengegaan.

Bank Austria, onderdeel van de Italiaanse Unicredit Group, zat met een onmogelijk dilemma. De kantoren op de Krim, onderdeel van Bank Austria in Oekraïne, konden niet Oekraïens blijven. De nieuwe Russische autoriteiten accepteerden dat niet. Maar de kantoren konden evenmin worden overgeheveld naar Bank Austria in Rusland: dan zou de regering in Kiev de vergunning intrekken van alle 350 Bank Austria-kantoren in Oekraïne, waar 5.500 mensen werkten.

Dit is alleen nog het verhaal over de Krim. Bank Austria kreeg daarna de oorlog in Oost-Oekraïne over zich heen, alsmede de financiële sancties van de Europese Unie tegen Rusland. Omdat Bank Austria de tweede grootste buitenlandse bank in Rusland is, en omdat de grootste buitenlandse bank in Rusland óók Oostenrijks is – Raiffeisen Bank International – raken de Oostenrijkers ongerust. „Rusland is de belangrijkste markt voor Raiffeisen en Bank Austria”, zegt Franz Rüdorfer van de Oostenrijkse Kamer van Koophandel.

Geopolitieke turbulentie

Volgens kredietbeoordelaar Fitch hebben Oostenrijkse banken in Rusland ruim 36 miljard euro aan leningen uitstaan, waarvan Raiffeisen ongeveer 20 miljard. De afgelopen drie jaar haalde Raiffeisen driekwart van haar winst (vóór belastingen) uit Rusland. Door de aankoop van filialen van de Russische OAO Sberbank, begin dit jaar, kwam haar kantorental in Rusland op 200, met 2,8 miljoen klanten.

De eerste helft van dit jaar boekte Raiffeisen 370 miljoen euro winst in Rusland, 19 procent meer dan een jaar eerder. Toch waarschuwde de bank eind september dat ze, door „geopolitieke” turbulentie in Rusland, Oekraïne en Hongarije, dit jaar waarschijnlijk voor het eerst met verlies zal afsluiten. Het aandeel kelderde prompt 12 procent.

Bank Austria heeft 18 miljard uitstaan in Rusland. In de eerste helft van dit jaar steeg de winst er naar 247 miljoen euro. Haar Oekraïense kantoren staan intussen te koop. Maar het moment is beroerd. In het oosten van Oekraïne zijn kantoren en geldtransporten overvallen, vijftig tot zestig filialen zijn door gevechten soms dicht geweest. „De realiteit is moeilijk te managen”, constateert woordvoerder Tiemon Kiesenhofer.

Wat het effect is van de financiële sancties die de EU deze zomer in twee etappes afkondigde, weet niemand nog. Russische (semi-)staatsbanken mogen in de EU geen leningen meer afsluiten die langer lopen dan dertig dagen. Ook mag de export van bepaalde producten naar Rusland niet door Europese geldschieters worden (mede)gefinancierd.

De directe gevolgen vallen mee. Raiffeisen en Bank Austria opereren via lokale, Russische filialen, zegt Ludwig Strohner van denktank EcoAustria. Alles gaat in roebels. Daarvoor gelden geen restricties. „Maar indirect voelen ze het. Ze vrezen dat uitstaande leningen niet worden terugbetaald. Er is minder vraag naar nieuwe leningen. Russen en buitenlanders investeren minder. De roebel daalt in waarde. Oostenrijkse banken maken winst in roebels. Als ze die naar het Weense hoofdkantoor sturen, worden ze in euro’s omgezet. Dus komt er minder aan.”

Oostenrijkse banken zijn sterk in Rusland, Oekraïne en Centraal- en Oost-Europa doordat ze na de val van de Muur als eerste arriveerden. Ze kochten goedkoop staatsbanken en veroverden meteen een plek in de markt. Ook begeleidden ze Oostenrijkse supermarkten, pompstations en bouwbedrijven die zich op de nieuwe markten stortten. Oostenrijk ligt dichtbij en voelt uit de Habsburgse tijd verwantschap met oostelijke buurlanden.

Vriendschapsband

Tijdens de Koude Oorlog was Oostenrijk een ‘brug’ tussen oost en west: geen EU- of NAVO-lid, strikt neutraal. Wenen heeft daardoor, als enig westers land, altijd een soort vriendschapsband met Rusland gehad.

Oostenrijk heeft dankzij zijn oosterburen 25 jaar goed geboerd. Dat komt nu als een boemerang terug. Het land blijkt kwetsbaar. Het stond tijdens sanctieonderhandelingen in Brussel hard op de rem, samen met de Slowaken, Finnen, Cyprioten en Italianen. Als het misgaat met Oostenrijkse banken in Rusland, door sancties of tegensancties, moet de overheid wellicht bijspringen. Na diverse staatssteungevallen in de kredietcrisis, zoals Hypo Alpe Adria, ligt dit bij belastingbetalers uiterst gevoelig.

Daarbij komt dat de Russische banken Sberbank en VTB hun Europese hoofdkantoren in Wenen hebben. Van daaruit bedienen ze Oost-Europa en Duitsland. „Als ze omvallen, treedt de Oostenrijkse depositogarantie in werking”, zegt Thomas Gehrig, hoogleraar financiën aan de universiteit van Wenen. Eerst zijn Oostenrijkse banken aansprakelijk, dan de staat. Oostenrijk bedong dus dat Russische bankdochters in de EU gewoon krediet kunnen krijgen zolang ze het niet naar Moskou sluizen. Maar mensen mijden Russische banken nu al, omdat ze politieke escalatie en verdere sancties vrezen.

Stresstesten

Deze risico’s komen op een ongelukkig moment: de Europese Centrale Bank maakt binnenkort de resultaten van de stresstesten bekend. Veel banken moeten waarschijnlijk meer kapitaalbuffers aanleggen. Raiffeisen wilde onlangs haar staatsgarantie terugbetalen; de rente is 580.000 euro per dag. De toezichthouder weigerde. Hij wacht tot de ECB gesproken heeft.

Een advocaat die banken adviseert over sancties, vindt ze vaag geformuleerd. Hij geeft een voorbeeld. Moskou kan banken dwingen iemand geld te lenen. Stel: je zit in het bestuur van de Russische dochter van een Oostenrijkse bank en je wordt gedwongen Gazprom krediet te geven. Ben je als EU-burger in overtreding als je tegenstemt? Kun je de kamer uit als het besluit valt? Moet je aftreden? Niemand kan het hun vertellen. „Oostenrijkse banken”, zegt hij, „zitten in de val.”