Team Juncker stuntelt met vrijhandel

Nu al zit een beoogde nieuwe Eurocommissaris in de problemen. Vrijhandel met de VS blijkt een lastige kluif.

Nog voor haar start als handelscommissaris is Cecilia Malmström al in verlegenheid gebracht. De Zweedse kandidaat voor de nieuwe Europese Commissie werd gisteren drie uur ondervraagd door Europarlementariërs, de aftrap voor een reeks hoorzittingen de komende dagen. Na een uur moest ze door het stof. „Ik wil mijn excuses aanbieden voor de fouten die zijn gemaakt.”

Het excuus volgde op drie wilde dagen, waarin Malmström zich verslikte in het zwaarste dossier in haar portefeuille: de onderhandelingen tussen Brussel en Washington over vrijhandel. Het ambitieuze handelsverdrag TTIP moet zorgen voor de broodnodige banen in Europa en moet de transatlantische banden bestendigen. Het verdrag is heel omstreden: liggen er straks Amerikaanse chloorkippen in onze schappen? „Het wordt geen gemakkelijke rit”, erkende Malmström gisteren nederig.

Ondanks TTIP had niemand een moeilijke hoorzitting verwacht: Malmström is een doorgewinterde Brussels politicus. Dit zou een thuiswedstrijd worden. Zoals gebruikelijk reageerde Malmström vrijdag alvast schriftelijk op de door Europarlementariërs ingediende vragen.

Maar één van Malmströms schriftelijke antwoorden – over de investeringsbescherming die TTIP straks biedt aan bedrijven – verraste vriend en vijand. De Zweedse sprak zich uit tégen speciale arbitragetribunalen waarmee bedrijven, buiten de reguliere rechter om, overheden kunnen aanklagen. Een totale breuk met het commissiebeleid tot dan toe.

Maatschappelijke organisaties en veel Europarlementariërs zijn fel tegen dit ISDS (investor-state dispute settlement) mechanisme. Wie in de EU durft chloorkippen uit de VS straks nog te weren als er megaclaims van producenten dreigen? Malmströms nieuwe koers werd vrijdag door critici van het handelsverdrag met gejuich onthaald. Twitter ontplofte. De Europese sociaal-democraten spraken van „extreem welkom nieuws”.

Ho even Twitter!

Maar al snel bleek het om een pijnlijke vergissing te gaan. „Ho even Twitter!”, twitterde Malmström vrijdagavond zelf. „De zin waarover iedereen zo opgewonden is, is niet door mij geschreven.” Ook die bekentenis was kennelijk een pijnlijke vergissing: binnen enkele minuten was de tweet weer verwijderd. Later volgde nog een tweet: van Malmströms schriftelijke antwoorden bleek ‘de verkeerde versie’ de deur uit te zijn gegaan. Zondag kregen Europarlementariërs alsnog de juiste. Daarin is de beoogde commissaris opeens weer vóór ISDS.

Ditmaal ontplofte het Europarlement. Zeker de helft van de hoorzitting ging over het arbitragemechanisme. Malmström weet de verwarring aan een enthousiaste medewerker die eerdere uitspraken van de nieuwe Commissievoorzitter Jean-Claude-Juncker over ISDS had ‘over-geïnterpreteerd’.

Juncker liet zich in juli kritisch uit over dit soort arbitrage, maar hij wees ISDS ook niet categorisch af. De vorige Commissie-Barroso nam kritiek op de handelsbesprekingen aanvankelijk weinig serieus. Toen dit de onrust alleen maar aanwakkerde, werd besloten tot een ‘publieke consultatie’ over ISDS. Maar met de uitkomst daarvan is weinig gedaan. Sterker nog: een handelsverdrag met Canada, dat een blauwdruk is voor TTIP en ook een ISDS-clausule bevat, werd afgelopen vrijdag afgerond.

„Het is duidelijk dat er misbruik van wordt gemaakt”, erkende Malmström. In ISDS-zaken worden ad hoc kleine tribunalen (meestal drie juristen) opgericht. Het mechanisme is ooit opgericht om investeringen in landen met een zwakke rechtspraak te beschermen, maar wordt nu overal ter wereld toegepast. Malmström verdedigde ISDS, maar zei ook dat het „recht om te reguleren” van overheden en EU-eisen aan producten er niet door mogen worden aangetast.

Het laatste wat de Commissie wil is dat het verdrag eindigt als ACTA, het anti-piraterijverdrag dat na publieke onrust in 2012 door het Europarlement werd afgeschoten. Malmström beloofde „meer transparantie en debat dan tot nu toe het geval is geweest” en bezwoer de zorgen van critici serieus te nemen. Maar ze had het nog niet gezegd of de volgende pijnlijke vergissing diende zich aan.

Junckers eindredactie

Europarlementariër Marietje Schaake (D66) onthulde dat de zondag verstuurde, juiste versie van Malmströms antwoorden niet door de Zweedse zelf was geredigeerd, maar kennelijk door Martin Selmayr, Junckers stafchef. Schaake ontdekte dit doordat in het document de auteur van de correcties nog zichtbaar was. Het wierp opnieuw de vraag op of Malmström nu al de regie kwijt is over TTIP.

„Ik zal mijn best doen TTIP stevig ter hand te nemen’’, beloofde Malmström gisteren. Of dat genoeg is om de parlementaire vuurproef te doorstaan valt te bezien. Als ervaren Europeaan heeft ze veel krediet. Wat ook helpt: ze bood ruimhartig excuses aan. Maar dat zij niet langer een thuiswedstrijd speelt is wel duidelijk.