Met ledenogen, maar zonder knipogen

ILLUSTRATIE OLIVIA ETTEMA

Kun je iets met ledenogen aanzien? Ik zou niet weten waarom niet. Je kunt je een vergadering voorstellen waaraan zowel leden als niet-leden deelnemen. De kans is groot dat de leden de belangen van hun vereniging met of door ledenogen bekijken. Zij zien de beraadslagingen, zo u wilt, met ledenogen aan.

Vorige werd Brigitte Bardot tachtig. In een artikel hierover in deze krant stond: „Frankrijk verandert, en Bardot zag het met ledenogen aan.”

Iemand schreef mij dat de spatie die Rijks en museum uit elkaar heeft gereten (ik krijg er nog geregeld klachten over) kennelijk ontbrak in ledenogen. Of had er moeten staan: met lede ogen? En is er een verband tussen oogleden en lede(n) ogen?

Om met dat laatste te beginnen: nee, tussen die twee is geen verband. De huidplooi over het oog wordt, zoals bekend, ooglid genoemd. Meervoud: oogleden.

De Bardotzin bevatte inderdaad meer dan een spatiefout, want er had moeten staan: met lede ogen.

Iets met lede ogen aanzien betekent ‘iets met spijt of afgunst bekijken’. Heeft lede iets met ledig te maken en moeten we denken aan kijken met lege ogen? Nee, het is eenvoudiger: lede is een vormvariant van leed, dat als bijvoeglijk naamwoord onder meer ‘verdrietig’ betekent. Wie iets met lede ogen aanziet, kijkt verdrietig – dat was het idee toen deze uitdrukking in de 18de eeuw ontstond. Battus had vast een goede zin kunnen bedenken waarin, tijdens dezelfde vergadering, sommige leden met ledenogen kijken en anderen met lede ogen („Sommige leden ogen…” enzovoorts).

Nu we het toch over ogen hebben: een paar maanden geleden stond er een mooi interview in deze krant met Neelie Kroes. Ik ben er indertijd niet aan toe gekomen, maar nogal wat lezers vielen over een zin die in grote letters boven het stuk stond: „Als eurocommissaris Mededinging (2004-2009) deelde Kroes zonder knipogen megaboetes uit, onder meer eentje van 500 miljoen euro aan softwaregigant Microsoft wegens illegale koppelverkoop.”

Neelie Kroes staat bekend als een ijzervreetster, maar in de interviews die ik met haar heb gehoord geeft ze altijd blijk van een scherp, enigszins ingetogen gevoel voor humor. Het lijkt mij echter geen vrouw die zich frivoliteiten veroorlooft tijdens serieuze aangelegenheden, laat staan bij het uitdelen van megaboetes. Ik denk bovendien dat Microsoft het als een grove pesterij had beschouwd als het, boven op een boete van 500 miljoen euro, door eurocommissaris Kroes was getrakteerd op een knipoog. Zonder twijfel bedoelde de auteur van het stuk dan ook: zonder met haar ogen te knipperen, met een stalen gezicht – een en al power woman.

De vraag is of iets met ledenogen aanzien en iets zonder knipogen doen, toevalsfouten zijn. Als Rudy Kousbroek nog had geleefd, zou hij onmiddellijk hebben geantwoord: we zien steeds meer van dergelijke fouten doordat de mensen te weinig lezen. Te weinig oudere literatuur ook, waarin iets met lede ogen aanzien zeer gangbaar is.

Wellicht heeft Kousbroek gelijk, maar in deze krant maakten de ledenogen vorige week hun debuut. In andere kranten zijn ze niet te vinden en zelfs op internet – waar vrijwel iedere verhaspeling ruimschoots voorhanden is – vond ik slechts vijf ledenogen, verspreid over negen jaar.

We houden het dus maar op een zeldzame vergissing.