Alleen seks na een ‘ja, ik wil’

In Amerika is verkrachting een ‘epidemie’, vooral op universiteiten. Een nieuwe Californische wet waarin expliciete toestemming voor seks is verankerd, moet dit veranderen.

Studente Savannah Badalich van de Universiteit van Californië, wier verkrachter eveneens vrijuit ging Foto Project Unbreakable

Nog voordat haar verkrachting voorbij was, wist tweedejaars studente Savannah Badalich dat niemand haar zou geloven. Ze had die avond wat gedronken met de populaire ouderejaars die haar nu misbruikte. Dat maakte haar ‘verdacht’, wist ze.

Getuigen waren er niet. Het zou haar woord tegen het zijne zijn. Hij was binnengeslopen en begonnen toen ze sliep, hij ging door toen ze zich verzette en ‘nee, nee, nee’ riep. Maar ze wist dat de waarheid het zou afleggen tegen zijn ontkenning. „Hij zei dat niemand me zou geloven”, zegt de bachelor-studente, nu 21 jaar.

Na zes maanden stilte en een „gelukkig mislukte zelfmoordpoging” vertelde Badalich vorig jaar toch haar verhaal aan de universiteitskrant. Op de Universiteit van Californië in Los Angeles (UCLA) en ver daarbuiten is zij het gezicht geworden van de bewustwordingscampagne rond seksueel geweld onder studenten. Badalich vraagt aandacht voor „de cultuur van schaamte, stilte en stigmatisering” van slachtoffers, die zich in de VS vaak ‘overlevers’ noemen.

Dat haar verhaal aanslaat, heeft te maken met schokkende cijfers die momenteel veel aandacht krijgen in de VS. President Obama sprak begin dit jaar van een ‘epidemie’ van seksueel geweld, vooral in het hoger onderwijs. Hij hekelde „een cultuur van passiviteit en tolerantie” onder studenten, docenten, bestuurders en politie.

Een speciale taakgroep van het Witte Huis meldt dat één op de vijf studenten – het overgrote deel vrouwen – verkracht of „seksueel aangevallen” wordt. Andere studies schatten dit aantal zelfs op één op vier. Die cijfers zijn al jaren stabiel, maar dankzij ‘hashtag-activisme’ op de sociale media en de noodkreet van de regering-Obama is er nu meer aandacht voor.

Matras

Aan de oostkust trekt Emma Sulkowicz (21) momenteel de aandacht. Zij beweegt zich consequent met een matras over de New Yorkse campus van Columbia University. Ze wil dat blijven doen zolang de medestudent die haar verkrachtte er ongestraft rondloopt – terwijl ook twee andere studentes een aanklacht tegen hem indienden. De actie is onderdeel van het afstudeerproject van Sulkowicz’ kunststudie. Studenten helpen haar het matras te dragen, onder de noemer #CarryTheWeight: draag samen de last.

Van alle verkrachtingsslachtoffers probeert zeker 7 procent een eind aan aan haar leven te maken, zegt het ministerie van Justitie. Slechts 12 procent van de slachtoffers meldt zich bij politie of universiteitsbestuur. Velen zeggen zich te schamen. Of zij beschouwen de gedwongen seks niet als ‘echte verkrachting’, omdat er alcohol in het spel was. Anderen denken dat ze niet serieus worden genomen door politie en universiteit – vaak een terechte vrees, aldus Obama’s taakgroep.

Soms weten slachtoffers niet waar ze terecht kunnen. Kort na de verkrachting googlede Badalich de vraag waar ze terecht zou kunnen op UCLA, maar er was niks of niemand. Dit was een extra reden zich stil te houden. „In onze studentenkamers zijn we minder veilig dan op een donkere straat in LA”, zegt Badalich, die zich nu sterk maakt voor de financiering van een kantoor voor hulp en opvang. „Als er iets gebeurt moet je toch steun en bescherming kunnen vinden?”

Het eerste concrete gevolg van de roep om actie door Obama en Badalich is te zien in Californië. Daar tekende gouverneur Jerry Brown dit weekend een vooralsnog uniek wetsvoorstel dat verkrachting moet tegengaan. Yes means yes: ja betekent ja, zoals de wet in de volksmond wordt genoemd, houdt in dat studenten niet met elkaar naar bed mogen zonder ‘bevestigende instemming’. Stilte, alcoholgebruik of een gebrek aan weerstand zijn dus geen excuses om door te gaan – de afwezigheid van een nee kan daarmee niet langer als teken van toestemming worden aangevoerd.

Californië (38 miljoen inwoners) heeft tien openbare universiteiten waar bijna een kwart miljoen jonge mensen studeren. Om hun miljardensubsidies te behouden moeten de universiteiten de nieuwe regel invoeren, en voldoen aan nieuwe normen voor opvang en bestraffing.

Voorstanders geven toe dat het moeilijk blijft te controleren – of achteraf te bewijzen – of iemand instemde. Maar bekende feministes zoals Gloria Steinem schaarden zich al achter de wet. Het vroegere sleutelprincipe ‘nee betekent nee’ getuigt van „onuitgesproken vooroordelen in de patriarchale wet”, vindt Steinem. Canada kent het principe van yes means yes al decennia – en terecht, vindt de feministe. Met een ‘ja’ wordt seks volgens haar niet alleen veiliger maar ook leuker – „sexier”.

Verlammend schuldgevoel

Badalich was een van de drijvende krachten achter de wet. Tijdens een ontmoeting op UCLA vertelt ze over de emoties na de verkrachting: schaamte, verwarring, eenzaamheid, een verlammend schuldgevoel. Intussen is ze bestuurslid van het Wellness Center op de campus met 42.000 studenten, en weet ze dat al die gevoelens heel gewoon zijn onder misbruikte vrouwen. Door er zonder schaamte over te vertellen en zich voor mede-slachtoffers in te zetten, heeft ze haar trauma omgezet in „iets positiefs, iets goeds”. Zodra ze had besloten zich niet langer „als slachtoffer te verschuilen”, kwamen vriendinnen en wildvreemde vrouwen naar haar toe met hún verhalen. „Eerst hoorde je er nooit iemand over, nu kunnen ze er niet over ophouden.”

Haar doel is de zogenoemde rape culture – waarin verkrachting zo vaak voorkomt dat het ‘normaal’ lijkt – aan de orde stellen. Mannen moeten beseffen waar de grenzen liggen en beide partijen moeten leren te praten over intimiteit, vindt Badalich.

Het probleem met de definitie en aanpak van aanranding en verkrachting, zeggen experts, is dat het vaak ‘onschuldig’ begint op feestjes. Vaak zijn de daders jongens die hun slachtoffer kennen. In de VS staat het bekend als date rape: verkrachting tijdens of na een afspraakje of feestje.

De meeste Amerikaanse studenten wonen vier jaar op een campus. Ze leren, eten, slapen en wonen vlak bij elkaar – zonder veel toezicht. Ze zijn tussen de 17 en 22, voor het eerst van huis, drinken voor het eerst alcohol en verkennen grenzen. „Slachtoffers worden vaak aangevallen terwijl ze dronken zijn, drugs hebben gebruikt of anderszins buiten westen zijn”, zoals de Washingtonse taakgroep opmerkt.

Zal yes means yes invloed hebben op de 7 procent van jongemannen die tegen onderzoekers toegeeft dat ze iemand hebben verkracht of een poging gedaan? Savannah Badalich weet het niet, maar het gaat haar om bewustwording. De groepen studenten die ze toespreekt staan er open voor – na het eerste ongemakkelijke gegiechel. Zelfs op fraternities, de mannelijke studentenverenigingen die bekend staan om hun overmatig drankgebruik en wijdverbreide misogynie, krijgt ze jonge kerels aan het rollenspel waarbij ze zich moeten inbeelden hoe het kan misgaan.

Lang niet iedereen aanvaardt ondertussen dat er een ‘verkrachtingscultuur’ bestaat. RAINN, de grootste organisatie tegen seksueel geweld, heeft afstand genomen van de term. De statistieken wijzen op een probleem, vindt ook RAINN, maar het heeft volgens de groep geen zin „de cultuur” op universiteiten de schuld te geven.

Columniste Caroline Kitchens hekelt wat zij onterechte „morele paniek” noemt. Veruit de meeste Amerikaanse jongens, zegt zij, zijn wel gevoelig voor de boodschap die ze hun hele jeugd meekrijgen: dat verkrachting en aanranding nooit goed te praten zijn. „Door de zogenaamde rape culture de schuld te geven, geven we alle mannen de schuld”, schrijft zij in weekblad Time . „Zo nemen we de ervaringen van slachtoffers niet serieus en achten we de mannen die echt schuldig zijn niet verantwoordelijk.”

De uitvoerbaarheid van yes means yes staat ter discussie. Hoe kan een man achteraf bewijzen dat hij verbaal instemming heeft gekregen? Een beller op de radio in LA vroeg zich af: „Kan je straks alleen nog vrijen na ondertekening van een contract?”