Nu werk maken van politiek burgerschap

13 september 2014 – Prinsjesdag. Je kan er naar kijken als een gezellig ‘we zijn weer terug van vakantie’-feestje van de landelijke politieke elite. Hoedje op, koffertje open. Een iets verhevener duiding is die van een jaarlijkse viering van de door de koning gesymboliseerde volkssoevereiniteit. Democratie in actie. Met die laatste versie is het een

13 september 2014 - Prinsjesdag. Je kan er naar kijken als een gezellig ‘we zijn weer terug van vakantie’-feestje van de landelijke politieke elite. Hoedje op, koffertje open. Een iets verhevener duiding is die van een jaarlijkse viering van de door de koning gesymboliseerde volkssoevereiniteit. Democratie in actie. Met die laatste versie is het een en ander loos, in Nederland en Europa.

Vergeleken bij veel landen was het prettig septemberweer deze week. Symbool voor een land waar je niet wordt opgepakt voor je overtuigingen. Oeps, nou ja, over het algemeen niet. Hier mag je met enige regelmaat naar de stembus. En tussendoor naar de rechter. Ook als de daden van de overheid je niet bevallen. Wie de hoge PVV- en SP-peilingen ziet of het oor online te luisteren legt weet dat er toch de nodige onvrede onder de oppervlakte zit.

Uniek zijn onze zorgen niet. De flirt van Schotland met zelfstandigheid is ook te lezen als een roep om meer gehoor voor de stem van het volk. De Schotten zijn al 307 jaar deel van het Verenigd Koninkrijk. Zo erg is dat niet. Behalve dat zij Engeland conservatief vinden en positiever over Europa zijn. Zij rebelleren met hun YES-campagne tegen de neoliberale regeercoterie in Westminster.

Het onbehagen over ‘gewone’ verkiezingen die weinig keus bieden woedt als een veenbrand ook in Frankrijk. De socialistische president Hollande moet na twee jaar toegeven dat hij geen alternatief heeft voor wat The Washington Consensus heette. Dat is het door IMF, Wereldbank en de centrale banken gepropageerde beleid van   kleinere overheid, bezuinigen en meer ruimte voor de markt als brenger van (ongelijke) welvaart.

In Frankrijk gaat het volk makkelijk de straat op, of het stemt in toenemende mate Le Pen. In dit land zag Diederik Samsom in 2012 in een knappe campagne kans het alternatief te belichamen voor de Nederlandse neoliberale waarheid. Om de dag na de verkiezingen met de VVD een neoliberaal akkoord te sluiten. Dat was niet zozeer lichtroze omrand als wel een vlucht voorwaarts door het naar de gemeentes afstoten van de grootste probleemthema’s. Die gaan nu voelbaar worden.

Decentralisatie is in verschillende Europese landen een favoriete route om weg te komen uit de centrale verzorgingsstaat. Nederland hanteert het middel wel heel drastisch. Als je ziet hoe gemeentes voor 2015 tientallen procenten minder jeugd- en GGZ-zorg inkopen dan dit jaar, dan is er maar één verklaring mogelijk: er is op grote schaal onnodige zorg geboden of er gaan ongelukken gebeuren.

Staatssecretaris Van Rijn speelt lenig de rol van oliemannetje. Een centje hier, een geruststellende garantie daar. Maar ook hij kan de feiten die zich nu ontrollen niet blijvend ontkennen. De ontslagen thuiszorgwerkers en verzorgingstehuisbewoners vullen nog geen Malieveld, maar zij moeten ergens blijven.

Rond de sociale wijkteams die overal worden gevormd tekent zich met de dossiers van honderdduizenden burgers een privacydrama af. Loopt wel los? Wacht maar tot het over je eigen moeder of kind gaat.

Het fascinerende van de nieuwe taak van Frans Timmermans in Brussel is dat hij op Europese schaal moet gaan doen wat landelijk halsoverkop en achterstevoren gebeurt: het heruitvinden van de verdeling van verantwoordelijkheden tussen overheid en burger - de overheid ver weg en dichtbij, de burger als consument van beleid en als opdrachtgever van diezelfde overheid.

Te vaak wordt bij de decentralisaties gesproken over het delegeren van taken. Alsof de gemeente een uitvoeringskantoor is van het rijk. Net zo min als nationale overheden uitvoeringskantoren van Brussel willen en moeten zijn, hoort Den Haag gemeentes niet te behandelen als bijkantoren. Zo is de Grondwet niet geschreven en dat is maar goed ook.

Timmermans zal niet zomaar Europese regels of plannen van collega’s tegen het licht kunnen houden zonder de machtsvraag tegen te komen. Wie wil wat, is daar draagvlak voor? Niet alleen tussen landen en de EU, binnen de Commissie en in het Europees Parlement, maar vooral onder de bevolking, die in verschillende culturen geworteld is, en met verschillende politieke instincten is uitgerust.

Als dinsdag Den Haag weer goedgunstig miljarden verdeelt, en streng ophaalt – een beetje meer bij ouderen dan de nieuwe heiligen die werken – dan wordt waarschijnlijk weinig meer dan een plichtmatig woordje gezegd over de stille verbouwing van ons staatsbestel. De optelsom van decentralisaties betekent weinig meer dan een revolutie. Het is alleen een revolutie zonder bijbehorende aanpassing van de democratie.

Al die taken op het gebied van zorg, werk en bestaanszekerheid die bij de gemeente te vondeling worden gelegd (met te weinig geld want bezuinigen is het hogere doel), zijn niet voorzien van een passend democratisch model voor sturing en toezicht. Hilversums burgemeester Pieter Broertjes heeft daar dinsdag in zijn Ben Pauwlezing behartenswaardige woorden over gesproken. Net als de Haagse burgemeester Jozias van Aartsen vandaag in Het Financieele Dagblad.

Kort samengevat: meer taken, meer verantwoordelijkheden. Revitaliseer dan ook de gemeentelijke democratie. Geef gemeenten meer eigen belastinginkomsten, geen rijksfooien. Broertjes voegt daar aan toe: ontkoppel gemeenteraadsverkiezingen van de landelijke agenda.

Of bij dit alles grootgroei naar 100.000 inwoners nodig is, hangt af van de burger. Die moet politiek wakker worden en zelf kiezen. Boven weet het niet beter.

email: opklaringen@nrc.nl; twitter: @marcchavannes