‘Asielzaak tolk schaadt militaire missies’

Veel landen hebben regelingen om tolken te beschermen die in missies voor hen werkten. Nederland niet. Welke tolk wil dit land straks nog helpen?

Nederlandse commando’s van het Korps Commandotroepen op patrouille in Mali. Ze maken deel uit van de inlichtingenketen die is opgezet door Nederland voor de VN-missie Minusma. Foto ANP

Dat staatssecretaris Fred Teeven (Immigratie, VVD) de Afghaanse defensietolk Abdul Ghafoor Ahmadzai een nieuwe kans op asiel geeft, is niet alleen goed nieuws voor hem. Het is ook belangrijk voor de krijgsmacht, zegt Jan Gruiters, de directeur van vredesorganisatie Pax. „Wie niet zorgvuldig omgaat met zijn tolken, brengt zijn eigen militairen én het succes van missies in gevaar”, zegt hij. „Lokale tolken spelen in complexe operaties een cruciale rol. Zij zijn essentieel voor de zogeheten situational awareness in gevaarlijk gebied.”

Als tolken geen hulp krijgen, bijvoorbeeld door hen geen asiel te verlenen als ze aankloppen voor hulp, kan Nederland internationaal „het imago krijgen dat je er maar beter niet voor kan werken”, legt Gruiters uit. „Als ik als tolk in Mali zou kunnen kiezen te werken voor de Duitsers, de Denen, de Noren of de Nederlanders, zou ik het wel weten.” Die anderen hebben namelijk, net als veel westerse landen, speciale regelingen voor tolken die tijdens missies voor ze gewerkt hebben. Nederland kent niet zo’n voorziening.

Op dit moment zijn ruim 350 Nederlandse militairen actief in het Afrikaanse Mali. Om daar voor de VN inlichtingen te verzamelen, zijn ze voor een belangrijk deel afhankelijk van tolken die niet alleen lokale dialecten begrijpen maar ook de culturele context kunnen interpreteren. „Mensen die snappen dat wanneer iemand die ja zegt misschien eigenlijk nee bedoelt.”

Defensie bereidt tegelijkertijd de missie voor om de Islamitische Staat (IS) in Irak te bestrijden. Ook daarbij zullen tolken nodig zijn: op de luchtmachtbasis waar de F-16’s gestationeerd worden en op plekken waar Iraakse en Koerdische strijdkrachten getraind zullen worden.

Sommige tolken rekruteert Defensie hier. In de jaren dat troepen in Afghanistan actief waren, gingen in Nederland woonachtige Afghanen met een verblijfsvergunning mee als vertaler. En die kwamen ook weer mee terug. Die categorie tolken heeft overigens een hele reeks aan eigen problemen. Ze hadden op missie te maken met pesterijen van militairen, salarissen die te laat werden uitbetaald en werden te vaak en te snel achter elkaar uitgezonden.

Andere tolken, zoals Abdul Ghafoor Ahmadzai, werden lokaal ingehuurd en bleven achter. Afghanistan blijft sowieso een gevaarlijk land, maar zeker voor mensen die zich voor de westerse ‘bezetters’ hebben ingezet, lopen risico’s. Voorzover bekend zijn er geen tolken die in Nederlandse dienst waren vermoord, maar dit gebeurde wel met tolken van bondgenoten.

Voorkeursbehandeling

De meeste westerse landen hebben daarom „een voorkeursbehandeling” voor hun vertalers bedacht wanneer die in problemen komen. Dat betekent niet dat zij standaard asiel krijgen in de landen waarvoor zij werkten. „Duitsland heeft bijvoorbeeld een regeling dat tolken die in problemen komen zich kunnen melden. Eerst wordt gekeken of het mogelijk is hen elders in Afghanistan te huisvesten. Als ook dat geen oplossing biedt, zijn ze welkom in Duitsland.” Hij wil maar zeggen: als Nederland het goed regelt, hoeft het echt geen stortvloed aan asielzoekers te verwachten.

Wat de kwestie van de lokale tolken extra compliceert is dat zij zelden direct in dienst van Nederland zijn. Vaak huurt Defensie ze in via de NAVO, de VN of de EU. Maar dat zijn allemaal instituten waar mensen geen asiel kunnen aanvragen. „De zorgplicht blijft toch de verantwoordelijkheid van individuele landen”, zegt Gruiters.

De kwestie van de beroemdste Defensietolk, de Bosniër wiens vader en broer werden vermoord toen zij niet welkom waren op de basis in Srebrenica, toonde al aan dat dergelijke internationale organisaties niet aansprakelijk kunnen worden gehouden.

Niet de VN maar de Nederlandse staat moest hem na jaren procederen een schadevergoeding betalen.

De Afghaanse defensietolk Ahmadzai krijgt nu een bijzondere behandeling. Zijn asielaanvraag wordt toch behandeld, terwijl hij eerder in Noorwegen werd uitgewezen.

Dat kan gevolgen hebben voor asielaanvragen van andere tolken die pas in tweede instantie in Nederland terechtkomen. Gruiters hoopt op een structureel loyalere invulling van de zorgplicht die Nederland draagt. „Natuurlijk kan het ook mensen aantrekken die niet direct gevaar lopen. Maar dat moet je afwegend tegen evidente risico’s voor de veiligheid van eigen van militairen als tolken niet meer voor Nederland zouden willen werken. Wat doet dan het minste kwaad, zowel moreel als politiek?”