Column

Een experiment met Teeven en de tolk

Een experiment. We gaan met staatssecretaris Fred Teeven en de Afghaanse tolk Abdul Ghafoor Ahmadzai het laboratorium in. In de jaren zestig wierf Stanley Milgram vrijwilligers voor een wetenschappelijk experiment dat nog altijd wereldwijd bekend is. Hij plaatste een ‘leraar’ achter een knoppentafeltje en zei, als experimentleider, dat er een ‘leerling’ in de andere kamer zat die bij een fout antwoord straf verdiende. Die straf bestond uit stroomstoten. Hoewel de leraar de stroom steeds zelf met 15 volt verhoogde en er luide kreten uit de kamer van de leerling kwamen, bleef hij drukken, aangemoedigd door de leider.

Achteraf bleek de leerling een acteur. Gelukkig.

Stel nu dat Teeven de leraar achter de knoppen is. Ahmadzai zit als leerling in de andere kamer. De leider van het experiment is de Wet, die Teeven aanspoort om op de knop te drukken. Op de knop staat UITZETTEN. Wat naar alle waarschijnlijkheid moord betekent, omdat Ahmadzai werd bedreigd vanwege zijn werkzaamheden als tolk voor het Nederlandse leger en de Talibaan zijn broer al heeft vermoord. Ze dachten dat hij het was. (Broer Abdul Ghani liet een vrouw en twee kinderen achter.)

Op de vlucht geslagen belandde Ahmadzai in Noorwegen. Daar wilden ze hem niet hebben, omdat daar ook een witwesters beleid wordt gevoerd waarbij de handen voortdurend in it-wasn’t-me-ontkenning omhoog schieten, alsof we gearresteerd worden door andermans ongeluk.

Toen kwam hij in Nederland. Zijn asielaanvraag werd niet in behandeling genomen omdat twee keer hulp vragen in Europa niet mag – dat alles volgens de Dublinregel. Nu komt er godzijdank toch een Kamerdebat. Maar volgens de Dublinregel verdient Ahmadzai straf. Vandaar dat de Wet aandringt, ondanks het geschreeuw uit de andere kamer: ‘Toe maar, Teef, druk maar.’

Het experiment van Milgram moest blootleggen dat het kwaad in iedereen zit, wanneer de context daartoe stimuleert. De leraar vertrouwt op de autoriteit van de leider in labjas en laat zijn verantwoordelijkheid varen. Zelf nadenken hoeft niet, alles verloopt volgens afspraak. De leraar dient de leider, Teeven is slaaf van de Wet. Logisch: ook de grootste hond behoeft een baas om jankende onzekerheid tegen te gaan.

Maar het Milgram-experiment heeft ons niet alleen iets laten zien: het heeft ook iets aangericht. Want het experiment werd bekend, iconisch en almaar herhaald, wat ervoor heeft gezorgd dat we onszelf toestaan om te geloven dat er niemand in die andere kamer zit. De schreeuwer is een acteur.

Er zijn inderdaad geen stroomstoten. De Talibaan gebruikt vuurwapens of messen. Minder experimenteel, maar Ahmadzai is geen acteur. Zijn geschreeuw is geen spel.

Hoe dichtbij kan een ver-van-je-bedshow zijn?