Hierin zie ik (als atheïst) God

De schilderijen van Rothko bieden Stijn Sadée een goddelijke ervaring. Zijn werk is religie voor atheïsten.

In het Gemeentemuseum in Den Haag is afgelopen weekend een overzichtstentoonstelling van Mark Rothko geopend; een kunstenaar die voor velen een mythische status heeft, maar waarschijnlijk voor veel meer mensen een toonbeeld is van de arrogante moeilijkdoenerij van De Kunst. Want laten we wel zijn, op het moment dat ik mijn muur bijschilder met een verkeerde verftint, lijkt het verdomd vaak op een Rothko. Dus waarom zou het kunst zijn?

Er moet voorop gezet worden dat er net zo veel verhalen over kunst te vertellen zijn als mensen die het consumeren. Maar het is wel handig om zo nu en dan een lepel te hebben om zo’n werk ook te kunnen proeven. In de psychologie wordt dat een schema genoemd: een context of handvatten om de wereld die je ziet te kunnen plaatsen. Sommige mensen proberen iets in de schilderijen te zien, bijvoorbeeld een strand. Andere vinden de kleuren een goeie reden om te mediteren. Ik niet. Ik zie het anders.

Belachelijk abstract, irritant ongrijpbaar

Wat zien we als we naar een Rothko kijken? We zien een aantal vaag geschilderde kleuren op een achtergrond. De schilderijen zijn opgebouwd uit eindeloze, dunne lagen verf. Dit zorgt ervoor dat wanneer je ervoor staat de overgangen van kleuren vervagen. De werken zijn belachelijk abstract, irritant ongrijpbaar en je kijkt feitelijk naar niets, maar dat maakt het zo boeiend. Waar juist die abstractie en de ongrijpbaarheid zo veel mensen afschrikken, doen ze mij denken aan een heel wat bekender onderdeel van onze maatschappij, namelijk het concept God. En dat is een heel handig handvat om een Rothko mee te bekijken.

Rothko was joods en het jodendom is ontstaan als eerste religie met een abstracte god. Waar de Grieken beelden vereerden van goden die eigenlijk toffe varianten van mensen waren, vereerden joden opeens abstracte termen als „het neerdalen van de aanwezigheid van God”. Dat klinkt ook tof, maar is nogal moeilijk om voor je te zien. Ook in de religies die uit het jodendom voortkwamen blijft deze abstractie bestaan. Ik heb bijvoorbeeld nooit een beeld gehad bij de Heilige Geest uit het Christendom. Desalniettemin zijn er bijzonder veel mensen die hier constant mee leven en zijn deze begrippen doorvlochten in onze maatschappij. Waar abstracte kunst vaak ontoegankelijk voelt, is een abstracte God de normaalste zaak van de wereld en daarom zo’n goede context om een Rothko mee te zien.

Een begrip als ‘God’ is ongrijpbaar maar behelst onder andere: een moraal, de zin van leven, hoop, vrees en houvast. Daarnaast roept het ook herinneringen op aan bijvoorbeeld dood en geboorte. Op het moment dat ik lang aan God denk, komt na een tijdje de grootsheid van het heelal en de complete wereldgeschiedenis op mij af, zelfs terwijl ik niet in een god geloof.

De pest en de achtertuin van mijn oma

Dat is precies wat er ook door mij heen gaat wanneer ik voor een Rothko sta. Als ik naar een schilderij kijk, zie ik niets. Ik ben machteloos wanneer ik het probeer te begrijpen, maar laat de abstractie op mij inwerken als de ongrijpbaarheid van het begrip ‘God’. Ik zie een gloed zoals degene die rond de Ark van het Verbond hing om de aanwezigheid van God aan te geven. De kleuren hebben een enorme gelaagdheid en bij gebrek aan houvast verlies ik mijzelf gauw in de dieptes ervan net als wanneer ik over God nadenk. Ik word overspoeld met de wereldgeschiedenis en de toekomst en de onbegrijpelijke moeilijkheid van dat alles. Soms klim ik uit de diepe kleuren omhoog via jeugdherinneringen, de achtertuin van mijn oma. Soms confronteert Rothko mij onderweg met de pest en de Holocaust. Uiteindelijk kan ik alleen maar knielen bij het ongrijpbare ervan en de emotie, de herinneringen en moraliteit die het bij mij oproept.

Bij Rothko zie ik een abstracte God in zijn abstracte kleuren en hij brengt mij, als atheïst, het dichtst bij een ervaring van Hem. Misschien is dat waarom Rothko zo aanbeden wordt; in een zeer seculiere samenleving vormen zijn abstracte vlakken voor sommigen een religie die ze, misschien, stiekem missen en is het geweldig dat kunst je soms met die thema's kan confronteren.