Een lakmoesproef voor schilders

In de discussie die Sander van Walsum in de Volkskrant begon over het werk van Marlene Dumas, komt onder meer de vraag aan bod of een kunstenaar de menselijke anatomie moet ‘respecteren’. Lang gold die kwestie binnen de beeldende kunst als een lakmoesproef. Een schilder moest anatomisch correct kunnen schilderen voordat hij daarvan af mocht wijken. Als hij dan toch nog een vlek wilde schilderen, dan was dat een keuze, geen onmacht. Een goede advocaat voor deze theorie was Picasso, die kon als hij wilde best een anatomisch correcte vrouw schilderen, dus als hij haar drie neuzen gaf, dan was dat een weloverwogen beslissing. Dan mocht het. Maar alleen dan. Iets van die redenering zie je nog terug in de meest geliefde manier om het werk van grote schilders tentoon te stellen, zoals dat van Mondriaan, of, nu in het Haags Gemeentemuseum, Rothko. Dat is een spannend avontuur dat altijd begint met figuratief schilderen en de abstractie als een soort zwaar bevochten eindpunt ziet. Een overwinning. Zij konden niet anders.

Van hedendaagse schilders weten we niet meer of ze het wel kunnen, ‘correct’ schilderen. Sommigen beginnen meteen abstract. Of ze schilderen een foto na. Of eroverheen. En vervormen de boel. Want dankzij de fotografie is het anatomisch correct kunnen weergeven van de werkelijkheid voor kunstenaars niet zo belangrijk meer. Daar hebben we de schilderkunst in ieder geval niet meer voor nodig. In de Middeleeuwen moest er nog een schilder naar een ver land gestuurd worden als een koning wilde weten hoe zijn eventuele bruid eruitzag. Nu kan zij een selfie sturen. Of hij googlet haar even.

De fotografie stond lang in lager aanzien dan de schilderkunst omdat er geen kunst aan zou zijn. Foto’s werden niet door een mens maar door een machine gemaakt. Lang voor de uitvinding van de fotografie waren er al beelden die niet door mensen werden gemaakt, maar die hadden juist een hoge status. In het Grieks is er zelfs een term voor: acheiropoietos, zonder handen gemaakt. Acheiropoeita zijn bijvoorbeeld de lijkwade van Turijn en de doek van Veronica, een afdruk van het zweet op het gezicht van Jezus. Die afdrukken zijn wel omschreven als de eerste foto’s. De werken van Marlene Dumas zijn daarentegen cheiropoeita. Haar doeken kunnen alleen door een mens gemaakt zijn.