Sophia Loren, Kees Schaepman & Michaël Zeeman

Welke recent verschenen boeken vallen ons op? Boekenredacteur Toef Jaeger grasduint door de stapel nieuw binnengekomen boeken en geeft haar eerste indruk.

Ieri, Oggi, Domani van Sophia Loren

Dat Sophia Loren vandaag tachtig wordt, is eigenlijk merkwaardig – ze zou geen leeftijd moeten hebben. Onsterfelijk is ze natuurlijk allang, dankzij de films, maar daar voegt ze nu nog een boek aan toe, Ieri, Oggi, Domani, een titel die onvertaald wordt gelaten in het Nederlands, omdat iedereen natuurlijk wel weet dat het ‘gisteren, vandaag, morgen’ betekent, en bovendien de titel is van een film van Vittorio De Sica uit 1963, waarin Loren en Marcello Mastroianni de hoofdrollen spelen. Het zijn memoires, die ze besloot te schrijven toen ze een doos met foto’s, brieven en andere documenten vond. Ze worden mooi gereproduceerd in het boek.

Loren doet wat je verwacht: niet ál te uitgebreid over vroeger, niet al te veel over nu, maar lekker veel over de films, de huwelijken, de avonturen, de aantrekkingskracht, de tragiek. Maar de kwestie van leeftijd, of onsterfelijkheid, laat haar niet onberoerd, en in enkele ‘tussenspelen’ filosofeert ze: ‘Tussen de regels van een brief door, in de blik op een foto, komen de kleuren, de stemmen weer tot leven om me te vertellen over mijn leven, me uit te nodigen het als een boek door te bladeren, alsof het de geschiedenis van iemand anders was.’

Afgedwaald van Kees Schaepman

Van levenslust naar dood: die laatste wordt wordt beschreven in Afgedwaald door voormalig VPRO-redacteur Kees Schaepman – de dood van zijn vader, om precies te zijn. Dat was een uiterst pijnlijke aangelegenheid die Schaepman al even pijnlijk beschrijft. De priester staat aan het ziekenhuisbed, het is tijd voor het laatste sacrament. Maar de priester wil dat de stervende bij bewustzijn is op het moment dat dat gebeurt. Dat is ‘beter’. Dus de oude Schaepman, die rustig lag dood te gaan, wordt wakker geschud, met als resultaat doodsangst, in plaats van zielenrust. Op dat moment neemt Kees Schaepman afscheid van de Katholieke Kerk.

Dat is niet zo heel bijzonder, verhalen van afvalligen zijn er in overvloed, maar de haat die hij op dat moment voelt, houdt geen stand. Hij mist de rituelen, de kerk, de geborgenheid en gaat op zoek naar een manier om die vertrouwdheid terug te vinden, zonder terecht te komen in de rechtlijnigheid van bisschoppen en ‘Rome’. Voor oude katholieken vast een heerlijk boek: de Katholieke Illustratie, Jan van Kilsdonk, een wereld waarin een ‘gemengd’ huwelijk nog betekende: tussen katholieken en hervormden. Het zijn de rudimenten van een verzuilde wereld die Schaepman tot leven probeert te brengen. Maar helemaal goed komt het nooit, de ‘weg terug naar Rome’ is toch afgesloten.

Nog houdt het schip zich recht van Michaël Zeeman

Michaël Zeeman had er minder moeite mee dan Schaepman om de weg naar Rome te vinden. Maar hij nam dan ook een heel andere route, via de antieke cultuur – niet via het Vaticaan. In zijn gedichten, laat Maarten Doorman in de inleiding bij de verzamelde gedichten in Nog houdt het schip zich recht zien, lezen we een veel kalmere Zeeman dan in de meeste van zijn stukken. Hij is nauwkeurig, omzichtig, in het besef dat wat je in een gedicht opschrijft van een andere orde is dan wat er in de krant komt:

‘kijk eens,/
dat heb ik gemaakt, ik heb ze bevrijd/
uit het ijzig gelid van een krant,/
nu moeten ze daar bij het raam,/
ze lokken de zwaluwen thuis door de vorst.’

Het gaat hier om een bos tulpen, maar de woordkeus verraadt dat bloemen toch het best tot hun recht komen buiten de krant. Zijn debuut werd bekroond met de Buddingh’ Prijs, de tweede bundel verscheen in 1995; het was de laatste. Hij schreef nog wel, en er is een afdeling ‘nagelaten gedichten’ waarin we kunnen zien hoe Zeeman zich ontwikkelde.

Een melancholicus, die J.C. Bloem echoot (‘Media Vita’) in een reeks gedichten ‘halverwege, de liefde; halverwege, de dood’. En een dichter die via zijn geliefde, Annemie V., de weg naar Rome wist terug te vinden. De bundel sluit af met de onvoltooide reeks ‘Iedere dag Ave, een epifanie’, waarin katholieke rituelen een plaats krijgen, van de zondagsdienst tot en met vrijdag visdag. Het zal wel enige manipulatie van bezorger Doorman gevergd hebben om te zorgen dat de laatste regel van Nog houdt het schip zich recht luidt: ‘Pas hier past het te zwijgen’, maar het werkt. Het is een mooie bundel die Zeeman een beetje onsterfelijk maakt.