Rijke profeet moet ramp gladstrijken

Christelijke kerken floreren in Afrika. Maar de doden bij de instorting van een gastenverblijf in Nigeria roepen vragen op over de uitwassen.

Voor de ramp: het hoofdkwartier van de Synagogue, Church of All Nations in Lagos. Foto AFP

Kort nadat op het terrein van de Synagogue, Church of All Nations (SCOAN) in de grootste stad van Nigeria, Lagos, een gebouw van meerdere verdiepingen ineenzakte, verscheen op het televisiekanaal Emmanuel TV een filmpje. Het waren beelden van een van de beveiligingscamera’s op het terrein. Een vrouwelijke commentaarstem begeleidt de beelden waarop te zien is dat ruim een uur voor het ongeluk een zwart object viermaal vlak over het gebouw vliegt. Het object doet nog het meest denken aan een UFO. Dit object zo suggereerde de kerkleider TB Joshua later in een verklaring was afkomstig van de radicale islamitische groepering Boko Haram, de militanten in het noorden van Nigeria waar hij zich eerder kritisch over had uitgelaten.

Het gebouw stortte op 12 september in. Pas later drong het nieuws door dat bij deze mysterieuze instorting veel slachtoffers vielen – het dodental staat nu op 115, van wie 84 Zuid-Afrikanen. Sinds een vliegongeluk in 1987 kwamen niet zoveel Zuid-Afrikanen op één dag om het leven. Er zijn veel vragen. Waarom heeft de verkeersleiding noch andere getuigen het vliegende object gezien waar in het filmpje over wordt gesproken? Waarom werden zonder vergunning vier verdiepingen op het gastenhuis gebouwd, zonder de fundering te verstevigen? Maar vooral: waarom duurde het zo lang eer duidelijk werd hoe groot de omvang van de ramp was? En hoe ver reikt de macht van de kerkleider van SCOAN, gebedsgenezer en zelfbenoemde ‘profeet’ TB Joshua?

Ongeneeslijk zieken genezen

TB Joshua is een fenomeen op dit continent en ver daarbuiten, tot in de Bijlmer. Een miljoen fans op Facebook, 15.000 ‘discipelen’ bezoeken zijn kerk elke zondag. Zijn vermogen wordt door het Amerikaanse tijdschrift Forbes geschat op ruim 10 miljoen euro. TB Joshua behoort tot de vijftig invloedrijkste figuren op het continent. Onder zijn volgelingen bevinden zich beroemde Afrikanen als Winnie Mandela, oppositieleiders Julius Malema, Morgen Tsvangirai en zelfs ex-president van Malawi Joyce Banda. Zijn aantrekkingskracht wordt gevoed door de wonderen die hij verricht op het podium. Hij laat kreupelen weer lopen, blinden zien, geneest ongeneeslijke ziekten als aids. En hij voorspelt rampen en ongelukken, zoals de verdwijning van MH370. De wonderen en voorspellingen worden via Emmanuel TV de wereld ingestuurd.

Manipuleren en gladstrijken

Nkosi was jarenlang degene die verantwoordelijk was voor het uitzenden van die beelden in Zuid-Afrika, waar TB Joshua veel aanhangers heeft. Nkosi is niet zijn echte naam; die durft hij niet te geven uit angst voor de gevolgen voor hem en zijn familie. Hij werd lid van de beweging in 2002 tot hij zich ruim acht jaar later, met moeite, onttrok aan de beweging. De beelden van de UFO boven het ingestorte gebouw in Lagos, verbazen hem niet. „Zo opereren ze: manipuleren en alles gladstrijken dat slecht is voor het imago van de kerk”, zegt Nkosi. Hij zag hoe vage voorspellingen over bosbranden of vliegrampen werden gepubliceerd zo gauw zich ergens ter wereld iets voordeed dat in het plaatje paste. „Ik was jarenlang onderdeel van die machine.”

Reddingswerkers, Zuid-Afrikaanse diplomaten en journalisten werden dagenlang van de rampplek weggehouden. De Nigeriaanse onderzoeksjournalist Nicolas Ibekwe vertelt op twitter dat leden van de kerk hem en andere journalisten 50.000 naira (circa 200 euro) boden. De Zuid-Afrikaanse schrijver en documentairemaker Jacques Pauw bevestigt dat TB Joshua hem eerder eveneens geld aanbood voor een positieve documentaire over hem. Die praktijk is niet alleen voorbehouden aan kerkleiders. Nigeriaanse autoriteiten houden zich rond het ongeluk opvallend afzijdig. Gebedsgenezers en kerkleiders als TB Joshua hebben in Nigeria meer gezag dan de president.

Religie bloeit op dit continent. Niet alleen winnen radicaal islamitische groeperingen van Al Shabaab in Somalië tot Al- Qaeda in Mali en Mauretanië of Boko Haram in Nigeria hier zieltjes. Aan de andere kant van de barricaden vechten televangelisten, pinksterkerken en ‘welvaartskerken’ om de gunsten van de christenen. Zonder geweld, maar met een niet minder dwingende agenda. Pinksterkerken zagen hun aanhang onder de 2 miljard christenen wereldwijd in de afgelopen dertig jaar verveelvoudigd: van 6 procent in 1980 tot een kwart nu. Dagelijks komen er 35.000 nieuwe volgelingen bij. Hoewel sprake is van wildgroei en er grote verschillen zijn tussen de kerken onderling, keren ze zich allemaal af van traditionele christelijke kerken en prediken ze de komst van de Heilige Geest die rechtstreeks kan interveniëren in het dagelijks leven, zoals veel traditionele Afrikaanse geloven doen. De nadruk ligt op helen en wonderen. Een grote concurrent voor de pinksterkerken zijn de ‘welvaartskerken’, wier boodschap dat God wil dat christenen rijk en gelukkig worden, vruchtbare bodem vindt in Afrika.

„Het is vrijwel onmogelijk de kerk te verlaten”, vertelt Nkosi. „Op het moment dat je je aanmeldt bij TB Joshua maken ze een video van je, waarop je al je zonden moet bekennen. Deze video houden ze achter de hand voor het geval je je van de kerk wilt afwenden.” Wie zich negatief uitlaat over de kerk wordt bij de pastoors geroepen, de managers van de kerk. „Dan laten ze je alleen in een kamer om te bidden. Telefoons worden vaak afgepakt, je wordt zoveel mogelijk geïsoleerd van familie en vrienden.”

Het is vrijwel onmogelijk actieve volgelingen te laten spreken over het ongeluk en profeet TB Joshua. Een van de voormalige leden begon de website TB Joshuawatch. De website roept met de hashtag #arresttbjoshua op twitter op tot de arrestatie van de gebedsgenezer. „Het is schokkend te zien dat TB Joshua dit ongeluk zo verkoopt dat het eigenlijk om hem draait”, zegt een van de mensen achter de website, die opnieuw niet met naam genoemd willen worden. „Hij doet het voorkomen alsof Boko Haram uit was op zijn bloed door te zeggen: ‘mijn tijd was nog niet gekomen, ben niet bang’. Maar hij vergeet te vertellen dat er werkelijk mensen zijn omgekomen. Ze hebben een fobie voor de dood.”

In de kerk sterven mocht niet

De website staat vol getuigenissen van nabestaanden van doodzieke familieleden die op bedevaart naar Lagos stierven. „Als iemand in de kerk sterft, moeten de familieleden verklaren dat het niet in de kerk maar in een hotelkamer gebeurde zodat de naam van de kerk niet beschadigd raakt”, vertelt Nkosi.

De vraag is wat het ongeluk betekent voor de populariteit van de beweging. In Zuid-Afrika lijkt die op zijn retour. De tak van TB Joshua in Kaapstad moest het vaste kerkgebouw verlaten en trok zich terug in een schoolgebouw. De Zuid-Afrikaanse voorman neemt zijn telefoon niet langer op. Volgens de receptioniste was de laatste bijeenkomst een maand geleden en is de kerk „uitgeweken naar andere provincies”. Op sociale media duikt steeds weer deze vraag op: hoe kon TB Joshua, voorspeller van natuurrampen en ongelukken, het instorten van het gastenverblijf niet voorzien? Het gevaar kwam ditmaal niet van ver, maar trof het hart van zijn beweging.