Hutu’s of Tutsi’s, wat maakt het ook uit: zo kan je bijschrift een foto veranderen

Maandelijks beschouwt Martijn Kleppe, onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en gespecialiseerd in persfotografie, bepaalde foto-onderwerpen. Vandaag: de foto van een vluchtelingenkamp op de grens van Rwanda en Congo.

Foto Yunghi Kim

In deze maandelijkse rubriek beschouwt Martijn Kleppe, onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en gespecialiseerd in persfotografie, bepaalde foto-onderwerpen. Vandaag: de foto van een vluchtelingenkamp op de grens van Rwanda en Congo.

Het lijkt één van de vele foto’s van vluchtelingenkampen die we kennen uit allerlei oorlogssituaties. Samengepakte mensen die zich bevinden in een miserabele toestand, ogenschijnlijk gevlucht voor geweld. Toch is deze foto, gemaakt op de grens van Rwanda en het tegenwoordige Congo na de Rwandese genocide van 1994, van een andere orde.

Onlangs is de serie waar de foto deel van uitmaakte, verwijderd van het prestigieuze fotofestival Visa pour L’image in het Franse Perpignan. Aanleiding zijn de woorden die de Amerikaanse fotografe Yunghi Kim gebruikte om de foto’s te beschrijven in de begeleidende teksten. Ze noemde de mensen op de foto’s het slachtoffer van sektarisch geweld dat het leven kostte aan 800.000 tot een miljoen mensen.

De werkelijkheid is een stuk genuanceerder. De vluchtelingen in het betreffende kamp waren namelijk niet de Tutsi’s die op grote schaal vermoord en verkracht werden maar het waren de Hutu’s die op de vlucht waren geslagen voor het Rwandese Patriottische Front (RPF) dat terugsloeg na de genocide op hun Tutsi-bevolking. Op de foto zien we dus niet de slachtoffers maar de daders. Het gaat om slechts één woord dat de betekenis van een foto kan doen kantelen.

‘Een fotografe reageert instinctief’

Een Franse journalist las de omschrijving van de foto’s en confronteerde de fotografe en organisatie met de in zijn ogen vervalsende bijschriften. De directeur reageerde ongekend fel en verwijderde resoluut de foto’s uit de tentoonstelling, tot grote ontsteltenis van de fotografe en veel van haar vakgenoten. In een interview met de Franse journalist gaf de fotografe toe dat haar teksten uitgebreider hadden kunnen zijn, maar ze verdedigde zich met het argument dat zij als fotografe instinctief reageert en mensen in beeld brengt zonder partij te kiezen.

Op het eerste gezicht is dit de juiste journalistieke houding. Maar bij die houding past ook het correct brengen van informatie. Bij fotografen houdt het niet op bij het in beeld brengen van nieuws. Ze dienen ook de context van de foto te beschrijven. Wat en vooral wie zien we op de foto? Zeker bij een tentoonstelling die bijna twintig jaar later plaats vindt, moet de toeschouwer geholpen worden om te begrijpen wat hij ziet op de foto.

Voormalig scherpschutter - of toch niet?

Het doet denken aan een situatie die anderhalf jaar geleden ontstond met een bij World Press Photo bekroonde serie van Magnum-fotograaf Paolo Pellegrin over de geweld- en drugsproblemen in een wijk van de Amerikaanse stad Rochester. Op één van de foto’s stond een man met een groot wapen. Volgens het bijschrift was hij een voormalige scherpschutter en woonde in de probleemwijk.

In werkelijkheid woonde de man in een ander gedeelte van de stad, was nooit scherpschutter maar legerfotograaf en poseerde op verzoek van de fotograaf met zijn wapen. De man herkende zichzelf op de foto maar niet in het bijschrift en trok aan de bel. De fotograaf probeerde uit te leggen hoe de tekst tot stand was gekomen maar verbeterde natuurlijk het bijschrift.

Woorden geven uiteindelijk betekenis

De fotografiewebsite Lens van The New York Times deed hetzelfde met de fotoserie van Yunghi Kim uit Rwanda. Naar aanleiding van haar expositie in Perpignan stond dezelfde serie integraal op de website maar na de Franse kritiek koos de redactie ervoor om de informatie in de juiste context te plaatsen. Daarmee handelde het op een correcte manier. Wanneer informatie niet klopt, moet deze aangepast worden. Zeker wanneer een foto van betekenis verandert. Zoals het de toon is die de muziek maakt, zijn het woorden die betekenis geven aan een foto.

Martijn Kleppe werkt als onderzoeker aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en Vrije Universiteit en is gespecialiseerd in persfotografie. Tips en reacties: beeldverhaal@nrc.nl