Gewoon omdat het Bach

Redacteur Merlijn Kerkhof (27) laat ons iedere dinsdag zien wat de schoonheid van klassieke muziek is. Deze week aandacht voor: Johann Sebastian Bach.

Beeld Getty

Bach wordt nogal eens met God vergeleken. Maar om eerlijk te zijn vind ik dat je Bach daarmee tekort doet. Johann Sebastian Bach (1685-1750) is de grootste held uit de wereldgeschiedenis. De man die de mooiste muziek schreef die ooit is gemaakt.

(Goed, ik ben dus een groot fan. Als je liever naar Phil Collins luistert: lees dan niet verder.)

Ik kan proberen uit te leggen wat er zo goed is aan Bach, maar je moet het vooral zelf ontdekken. Hij zal het je niet moeilijk maken – Bach schreef muziek die direct het hart raakt (denk aan de aria Erbarme dich uit de Matthäus-Passion), maar als je er dieper induikt, valt er nog zo veel meer te halen. Geen noot staat er zonder reden. Achter ieder motief zit een boodschap, retoriek die wij niet direct verstaan. Daardoor doet Bach het ook goed bij puzzelaars. Het beste sudokuboekje verbleekt bij de getallensymboliek in zijn werk.

Bach was in zijn tijd niet beroemd. Weinig werk is tijdens zijn leven in druk gegaan. Dat we hem nu toch kennen, is vooral te danken aan zijn beroemde componerende zoons, van wie Carl Philipp Emanuel de bekendste is. Na zijn dood werd Bachs werk in elitaire kringen uitgevoerd. Een van zijn belangrijkste postume lobbyisten was Felix Mendelssohn, die zijn werk overal uitvoerde.

Waar Bach zo om werd bewonderd, was zijn behandeling van het contrapunt. Contrapunt is, simpel gezegd, een vlechtwerk van stemmen, van melodische lijnen. Stemmen die in het geheel afhankelijk zijn van elkaar. Maar bij Bach is iedere partij even mooi.

Bach liet ook graag zien wat hij kon. Alle contrapuntische technieken verwerkte hij in composities zoals het Musikalisches Opfer, waarin hij een kort thema (een paar maten muziek) op alle mogelijke manieren uitbuitte. Of wat te denken van het Wohltemperierte Klavier: voor iedere toonsoort, in majeur en mineur, schreef hij een prelude en een fuga (een meerstemmig stuk waarin een thema door één stem wordt ingezet, waarna het thema door andere stemmen wordt overgenomen). Iedere prelude heeft een totaal eigen karakter. In de fuga’s duikelen de stemmen over elkaar heen.

Heerlijk.

Maar eerlijk is eerlijk, het zijn misschien niet de stukken waarmee je moet beginnen. Daarvoor heeft Bach genoeg andere meesterwerken geschreven. Zoals de Suites voor cello (een suite is een verzameling dansen). Soms lijkt het net alsof er meerdere instrumenten klinken, zo goed benut hij alle registers van het instrument. De zangerige Prelude van de eerste suite kent iedereen.

En dan de Mis in b-klein, ook wel Hohe Messe genoemd. Bach hergebruikte hiervoor materiaal uit eerdere vocale werken. Het is een staalkaart van zijn kunnen – er zitten contrapuntische delen in, maar ook een duet (Christe eleison) dat zo uit een opera uit die tijd had kunnen komen. Het Gloria is een van de meest exuberante stukken die hij schreef.

Het zijn maar een paar voorbeelden uit zijn kolossale oeuvre. De eerder genoemde Phil Collins doet steeds drie à vier jaar over een cd, maar Bach... Alleen al voor zijn orgelwerken heb je zestien cd’s nodig, en dan moet je bedenken dat daar maar een klein deel van bewaard is gebleven. Zijn cantates: idem.

Het restant past op 67 cd’s.

Bach. Held. Een God voor mij.