De moderne Mo zart

Richard D. James, beter bekend als Aphex Twin, is een van de grondleggers van de elektronische muziek. Hij brak door met het nummer Windowlicker, van die clip waarin vrouwen veranderen in bebaarde freaks. Gisteren verscheen zijn nieuwe album - het eerste in dertien jaar.

De albumhoes van Syro, het nieuwe album van Aphex Twin dat gisteren verscheen. Foto Anastasia Rybina

Twee donkere mannen cruisen over het asfalt. De homies proberen tevergeefs twee schaars geklede hoochies op te pikken. Ze worden aan de kant gedrukt door een XXXL witte limousine. Er springt een man uit met een grimas, een vies baardje en een lange donkere staart: Aphex Twin. Hij doet de moonwalk en een smerig dansje met een paraplu. Terug in zijn wagen wordt hij overspoeld door een kronkelend harem in tanga’s – zo klein dat een kleuter er haar billen nog niet in kwijt zou kunnen. En dan volgt de scène waarin de danseressen veranderen in bebaarde freaks.

Windowlicker (1999), de tien minuten durende parodie op hiphopvideo’s uit de jaren negentig, is gruwelijk en briljant. De muziekvideo zette Richard D. James (43) in één keer op de kaart. De meeste mensen kennen Aphex Twin als de man die de baardvrouw tot tv-item maakte vóór Conchita Würst. En nu is ‘RDJ’ terug met zijn eerste album in dertien jaar, Syro.

Na Drukqs (2001) kreeg de elektronicapionier twee zoons, scheidde hij van zijn eerste vrouw, verhuisde hij naar een gehucht in Schotland en ontmoette hij zijn tweede vrouw Anastasia, een Russische. ‘Aisatsana’, de laatst track op het album, is een anagram van haar naam.

Een paar dagen nadat bekend werd dat Syro zou komen, stonden er al fora vol met speculaties over de betekenis van de titel: het zou West-Noors voor ‘acid’ zijn, of de afkorting voor ‘Sorry You Rarely Ovulate’, of voor ‘Sell Your Rotten Ovaries’. Een van zijn kinderen bedacht de albumtitel – het betekent niets.

Om maar te onderstrepen: ‘RDJ’ heeft aparte fans, trouw tot op het obsessieve af. Toen in augustus een gele zeppelin met zijn logo en het jaartal 2014 boven Londen vloog, ontstond spontaan oproer. In mei haalden fans via Kickstarter 67.424 dollar op om de auteursrechten te kopen op Caustic Window, een niet eerder uitgebrachte EP uit 1994. Fans die voor 16 dollar meededen, kregen een downloadlink als het einddoel van 9.300 dollar werd bereikt. Er werd zeven keer meer geld opgehaald dan gevraagd.

Waarom is er zoveel te doen om Aphex Twin?

Hij begon vroeg en loopt altijd voorop

James groeide op in Wales, in een gezin waarin drugs ‘de normaalste zaak van de wereld waren’, volgens muziektijdschrift Oor. Zijn ouders werkten in een psychiatrisch ziekenhuis waar het gangbaar was om LSD te verstrekken aan patiënten. Richard verliet school op zijn zeventiende om in de mijnen te werken, maar was al snel weer obsessief bezig met één ding: muziek. Op zijn 23ste kwam zijn eerste single uit, ‘Analogue Bubblebath’. De track liet twintig jaar geleden zien hoe gelaagd, complex en beatvrij ‘dance’ kan zijn.

James begon niet alleen vroeg, hij loopt ook voorop. Hij is een ‘avanti’ zoals Marco Antonio Spaventi, docent aan het Sound Audio Engineering Institute in Amsterdam, het zegt. Hij leerde technoadepten dat dance ook zonder vierkwartkick kon bestaan. Selected Ambient Works 85-92 (1992) werd door de muziekpers gebombardeerd tot meesterwerk. De man is bijna een genre op zich, zegt Spaventi: „Je hoort wel vaak platen waarvan je denkt: dit is iets wat Aphex Twin zou kunnen maken, maar bijna nooit andersom. Hij heeft zo’n eigen herkenbare stijl, dat is uniek.”

Hij heeft platen gemaakt die variëren van ambient tot vrij botte techno, jungle, experimentele elektronica en klassiek. In het algemeen valt op: het gebruik van breakbeats gepaard met vloeiende melodielijnen. Het is bijna onwaarschijnlijk hoe harmonieus zijn gelaagde en complexe muziek klinkt.

James noemt zichzelf geluidskunstenaar. Het liefst rent hij rond met een gereedschapskist om te sleutelen aan een van zijn honderden synthesizers – in zijn huis heeft hij verschillende studio’s waarin zijn speelgoed staat opgesteld. Onderdeel van de collectie vormen drumrobots en een op afstand bestuurbare piano. Alleen op Syro gebruikt hij al bijna 140 verschillende apparaten. Hij neemt nooit zijn toevlucht tot de bestaande samples uit zijn muziekbibliotheek, maar programmeert de vreemdste machines (al dan niet bedoeld voor audio) tot er een geluid uitkomt. Terwijl je bij andere artiesten ‘hoort’ waarmee de tonen zijn gemaakt, laat Aphex Twin je raden, zegt Spaventi. „Ik ken niemand die zijn baslijnen programmeert zoals hij.”

Een wereldvreemd cultfiguur

Hij draagt de DIY-cultuur (Do It Yourself) uit en heeft een punk-attitude als het op privacy en bescherming van auteursrechten aankomt. Hij heeft een voorliefde voor jungle omdat de hypersnelle breakbeats werden gemaakt door pretentieloze, hardwerkende elektriciens. Toch was juist hij de artiest die elektronische muziek uit de obscuriteit trok en wereldwijd een platform gaf.

Aphex Twin is een cultfiguur. Hij is een beetje wereldvreemd, heeft geen telefoon en schijnt notoir verlegen te zijn. Hij rijdt in een soort tank. Hij maakt muziek terwijl hij op de grond ligt en hij doet aan lucid dreaming. In zijn dromen componeert hij een track; dan maakt hij zichzelf wakker en speelt hij die na. Zo zou hij 80 procent van zijn Selected Ambient Works Volume II (1994) hebben gemaakt, vertelde hij het Britste muziektijdschrift The Wire in 1995.

En hij wordt een moderne Mozart genoemd. Het is alsof zijn muziek op een natuurlijke manier voortbeweegt, maar nooit voorspelbaar is. Geen twee maten zijn hetzelfde. Hij heeft een voorliefde voor asyncopische beats, dissonante tonen, de tussenlagen in muziek. „Als iets anders klinkt, dan zal het je veranderen. Het is alsof je brein wordt gereset”, zei hij daarover tegen de Amerikaanse website Pitchfork.

Toch klinkt zijn muziek nooit bedacht. Aphex Twin maakt complexe composities die ondanks de hyperactieve drumpatronen voelen alsof een engeltje in je gehoorgang plast. Naar het schijnt heeft hij een onwaarschijnlijke catalogus met (nog) niet uitgebracht werk. De tracks die hij in de laatste vijf jaar heeft gemaakt, zijn gecreëerd in zes verschillende studio’s. De manier waarop hij de studio inricht, wordt onderdeel van de track. Iedere vijf minuten verandert hij de set-up, zei hij tegen Pitchfork, anders vindt hij het maar saai. „Fucking ridiculous.”