De duistere kant van de chimpansee

Chimps zijn geen vredelievende dieren, soms vermoorden ze soortgenoten. Er is geen verband met verstoring door mensen.

In de meeste bestudeerde chimpanseegroepen in Afrika komt moord voor. Foto thinkstock

Dat chimpansees soms soortgenoten vermoorden, is een natuurlijk fenomeen. Dat stelt een grote groep primatologen in Nature. Ze ontkrachten de theorie dat chimpansees van nature vredelievende dieren zijn, die alleen moorden als mensen de populaties hebben verstoord. Het artikel is een analyse van zoveel mogelijk observaties van moorden bij chimpansees (152) en één bij bonobo’s, sinds 1960. Het gaat om moorden binnen en buiten de groep, van volwassen dieren en jongen.

Geneigd tot geweld

Michael Wilson van de University of Minnesota coördineerde het onderzoek, maar het draagt ook het stempel van de bekende Harvard-primatoloog Richard Wrangham – die al in zijn boek Demonic Males (1997) betoogde dat chimpansees van nature tot geweld geneigd zijn.

In de meeste chimpanseegroepen die in Afrika bestudeerd worden, komt moord voor. De mate waarin, verschilt echter sterk. Er zijn groepen waar elk jaar een slachtoffer valt of zelfs vaker, en groepen waar dat slechts eens per tien jaar of helemaal nooit waargenomen is.

Dat leidde de afgelopen decennia tot een fel debat over moraliteit (ook de menselijke), waarbij vooral antropologen en sociologen bestreden dat chimps ten diepste gewelddadig zijn. „Geen enkele primatoloog heeft zich tot hun ideeën aangetrokken gevoeld”, mailt Wrangham, „maar onze critici zijn er fundamenteel van overtuigd dat menselijk geweld onnatuurlijk is.”

Wilson becijferde welke omstandigheden samenhangen met de moord. Zijn belangrijkste conclusie is dat er geen verband is met verstoring door mensen.

Het ligt niet aan de mens

Aanhangers van de verstoringstheorie hadden er bijvoorbeeld op gewezen dat bij Jane Goodall in Gombe (Tanzania) chimpansees op vaste plaatsen bijgevoerd werden, wat de sociale verhoudingen aangetast zou hebben. Andere verstoringen zijn onder meer jacht op chimpansees, aantasting van het leefgebied en direct contact met mensen.

Maar Wilson bestrijdt dat die verstoringen tot moord leiden. Veruit de meeste moorden komen bijvoorbeeld voor in de grote chimpanseegroep in Ngogo (Oeganda), die niet opvallend sterk verstoord werd.

Op de vraag wat dan wel de verklaring is voor het grote verschil in het aantal moorden tussen chimpanseegroepen, geven de primatologen geen duidelijk antwoord. Een groot aantal mannetjes in een groep vergroot de kans op moorden, net als de bevolkingsdichtheid – maar die verbanden zijn niet sterk.

Wel is duidelijk dat de chimpansees niet willekeurig moorden. Vooral mannetjes doen het. Ze doden liever dieren uit andere groepen dan uit hun eigen groep, en doen dat met name als ze veruit in de meerderheid zijn. Baby’s zijn het vaakst het slachtoffer, gevolgd door mannetjes. „Ik denk dat chimpanseegeweld sterk lijkt op dat van mensen in kleine, anarchistische samenlevingen.”