86 gelovigen dood, leg dat ‘wonder’ maar eens uit

De aanhang van de pinksterkerk groeit wereldwijd met 36.000 per dag. Met eigen tv-kanalen hebben kerkleiders als TB Joshua in Nigeria meer gezag dan de president. Al paste de fatale instorting van zijn gasthuis onlangs niet helemaal in zijn strategie om zielen te winnen.

Foto´s Hollandse Hoogte en thinkstock, bewerking fotodienst NRC

Kort nadat op het terrein van de Synagogue, Church of All Nations (SCOAN) in de grootste stad van Nigeria, Lagos, een gasthuis met meerdere verdiepingen ineenzakte, verscheen op het televisiekanaal Emmanuel TV een filmpje. Het waren beelden van een van de beveiligingscamera’s op het terrein. Een vrouwelijke commentaarstem begeleidt de beelden waarop te zien is dat ruim een uur voor het ongeluk een zwart object viermaal vlak over het gebouw vliegt. Het object doet nog het meest denken aan een ufo. Dit object, zo suggereerde de kerkleider TB Joshua later in een verklaring, was afkomstig van de radicale islamitische groepering Boko Haram, de militanten in het noorden van Nigeria waar hij zich eerder kritisch over had uitgelaten.

Het gebouw stortte in op 12 september. Pas dagen later dringt het nieuws door dat bij deze mysterieuze instorting 67 Zuid-Afrikanen om het leven zijn gekomen. Het wordt wereldkundig gemaakt door de president van Zuid-Afrika, Jacob Zuma. Sinds een vliegtuigongeluk in 1987 kwamen niet zoveel Zuid-Afrikanen op één dag om het leven. Inmiddels staat het dodental op 86 en worden dwingende vragen over dit ongeluk gesteld.

Waarom heeft de verkeersleiding noch andere getuigen het vliegend object gezien waar in het filmpje over wordt gesproken? Waarom werden zonder vergunning twee extra verdiepingen op het gastenhuis gebouwd, zonder de fundering te verstevigen? Maar vooral: waarom duurde het zo lang eer duidelijk werd hoe groot de omvang van de ramp was? En hoe ver reikt de macht van de kerkleider van SCOAN, gebedsgenezer en zelfbenoemd ‘profeet’ TB Joshua?

Bekend tot in de Bijlmer

TB Joshua is een fenomeen op dit continent, wiens invloed wereldwijd reikt, tot in de Bijlmer. Een miljoen fans op Facebook, 15.000 ‘discipelen’ bezoeken zijn kerk iedere zondag. Zijn persoonlijk vermogen wordt door het tijdschrift Forbes geschat op meer dan 10 miljoen euro. Hoewel zijn vermogen daarmee klein is in vergelijking met collega’s als David Oyedepo (115 miljoen euro) behoort TB Joshua tot een van de vijftig invloedrijkste figuren op het continent. Onder zijn volgelingen bevinden zich beroemde Afrikanen als Winnie Mandela, oppositieleiders Julius Malema, Morgen Tsvangirai en ex-president Joyce Banda (Malawi). Zijn aantrekkingskracht wordt gevoed door de wonderen die hij verricht op het podium. Hij laat kreupelen weer lopen, blinden zien, geneest ongeneeslijke ziekten. En hij voorspelt rampen en ongelukken, zoals de verdwijning van MH370. Dit alles wordt via Emmanuel TV de wereld ingestuurd.

Nkosi was jarenlang degene die verantwoordelijk was voor het uitzenden van die beelden in Zuid-Afrika, waar TB Joshua een enorme aanhang heeft. Nkosi is niet zijn echte naam, die hij niet durft te geven uit angst voor de repercussies voor hem en zijn familie. Hij werd lid van de beweging in 2002 tot hij zich ruim acht jaar later, met moeite, onttrok aan de beweging. De beelden van de ufo boven het ingestorte gastenhuis in Lagos verbazen hem niet. „Zo opereren ze: manipuleren en alles gladstrijken dat slecht is voor het imago van de kerk”, zegt Nkosi. Hij zag hoe vage voorspellingen over bosbranden of vliegtuigongelukken werden gepubliceerd zo gauw zich ergens ter wereld iets voordeed dat in het plaatje paste. „Ik was jarenlang onderdeel van die machine.”

Reddingswerkers, Zuid-Afrikaanse diplomaten en journalisten werden dagenlang van de rampplek weggehouden. De Nigeriaanse onderzoeksjournalist Nicholas Ibekwe vertelt op Twitter dat leden van de kerk hem en andere journalisten 50.000 Naira (200 euro) boden. De Zuid-Afrikaanse schrijver en documentairemaker Jacques Pauw bevestigt dat TB Joshua hem eerder ook geld aanbood voor een positieve documentaire over hem.

De Nigeriaanse autoriteiten houden zich rond het ongeluk opvallend afzijdig. Gebedsgenezers en kerkleiders als TB Joshua hebben in Nigeria meer gezag dan de president.

Niet alleen de radicale islam groeit

Religie bloeit op dit continent. Niet alleen winnen islamitische groeperingen van Al Shabaab in Somalië tot Al-Qaeda in Mali en Mauritanië of Boko Haram in Nigeria hier zieltjes. Aan de andere kant van de barricaden vechten televangelisten, pinksterkerken en ‘welvaartskerken’ om de gunsten van de christenen. Zonder geweld, maar met een niet minder dwingende agenda.

Pinksterkerken verveelvoudigden hun aanhang onder de 2 miljard christenen wereldwijd in de afgelopen dertig jaar, van 6 procent in 1980 tot een kwart nu. Dagelijks komen er 35.000 nieuwe volgelingen bij. Hoewel sprake is van wildgroei en er grote verschillen zijn tussen de kerken onderling, keren ze zich allemaal af van traditionele christelijke kerken en prediken ze de komst van de Heilige Geest die rechtstreeks kan interveniëren in het dagelijks leven, zoals veel traditionele Afrikaanse geloven doen. De nadruk ligt op helen en wonderen. Een grote concurrent voor de pinksterkerken zijn de ‘welvaartskerken’ wiens boodschap dat God wil dat christenen rijk en gelukkig worden, vruchtbare bodem vindt in Afrika.

Telefoons worden vaak afgepakt

„Het is vrijwel onmogelijk om de kerk te verlaten”, vertelt Nkosi. „Op het moment dat je je aanmeldt bij TB Joshua maken ze een video van je, waarop je al je zonden moet bekennen. Deze video houden ze achter de hand voor het geval je je van de kerk wilt afwenden.” Wie zich negatief uitlaat over de kerk wordt bij de pastoors geroepen, de managers van de kerk. „Dan laten ze je alleen in een kamer om te bidden. Telefoons worden vaak afgepakt, je wordt zoveel mogelijk geïsoleerd van familie en vrienden.”

Net zo onmogelijk is het om actieve volgelingen te laten spreken over het ongeluk en profeet TB Joshua. Een van de voormalige leden startte de website TBJoshuawatch. De site roept op Twitter op tot de arrestatie van de gebedsgenezer. „Het is schokkend om te zien dat TB Joshua dit ongeluk zo verkoopt dat het eigenlijk om hem draait”, zegt een van de mensen achter de website, die opnieuw niet met naam genoemd willen worden. „Hij doet het voorkomen alsof Boko Haram uit was op zijn bloed door te zeggen: ‘mijn tijd was nog niet gekomen, ik ben niet bang’. Maar hij vergeet te vertellen dat er werkelijk mensen zijn omgekomen.” De site staat vol getuigenissen van nabestaanden van doodzieke familieleden die op bedevaart naar Lagos stierven. „Als iemand in de kerk sterft, moet familie verklaren dat het niet in de kerk maar in een hotelkamer gebeurde zodat de naam van de kerk niet beschadigd raakt”, vertelt Nkosi.

De vraag is wat het ongeluk betekent voor de populariteit van de beweging. In Zuid-Afrika lijkt de beweging op zijn retour. De tak van TB Joshua in Kaapstad moest het vaste kerkgebouw verlaten en trok zich terug in een schoolgebouw. De Zuid-Afrikaanse voorman neemt zijn telefoon niet langer op. Volgens de receptioniste was de laatste bijeenkomst een maand geleden en is de kerk „uitgeweken naar andere provincies”. Op sociale media wordt deze vraag steeds weer gesteld. Hoe kon de waarzegger TB Joshua, voorspeller van natuurrampen en ongelukken, het instorten van het gastenhuis niet voorzien? Het gevaar kwam deze keer niet van ver, maar trof het hart van zijn beweging.