NRC spoorde werkelijkheid op achter de neushoornshow

Drie neushoorns heb ik in het wild zien lopen, tijdens een bezoek aan Zuid-Afrika. Nog wel, want grootschalige stroperij bedreigt het voortbestaan van de diersoort. Criminele bendes handelen in hun hoorns, waaraan vooral Aziaten geneeskrachtige werking toekennen.

Hoe is dat te stoppen?

NRC Handelsblad bracht in juni een opmerkelijk stuk van Bram Vermeulen, correspondent zuidelijk Afrika, over een door de Nationale Postcode Loterij gesponsord project om de neushoorn te redden (Door de neus geboord, 7 juni). Op het Goed Geld Gala van de Loterij in februari werd 14 miljoen euro toegekend aan een project met als kernpunt het waardeloos maken van de hoorn door impregnatie (infusion) met verf en chemicaliën.

Die innovatieve aanpak werd op het Gala, bij monde van eregast premier Rutte „de sleutel” genoemd in de strijd tegen stroperij.

Strekking van het stuk van Vermeulen: dat impregneren, een experimentele methode van het zogeheten Rhino Rescue Project, was in werkelijkheid in Zuid-Afrika juist zeer omstreden en ontbeerde wetenschappelijke basis. Dát werd er niet bij verteld op het Goed Geld Gala, terwijl dit toen al bekend was bij de ontvanger van het geld die het project zou gaan uitvoeren, de Zuid-Afrikaanse Peace Parks Foundation. En nu, aldus Vermeulen, wordt het geld door die stichting aan heel andere dingen uitgegeven, zoals drones en speurhonden.

De apotheose kwam afgelopen maandag: de Loterij krijgt 1,5 miljoen terug van de stichting, omdat infusion niet blijkt te werken (Neushoornproject stort geld terug, 15 september). We waren „naïef en te enthousiast in ons geloof dat horn infusion zou helpen”, aldus Peace Parks-topman Johann Rupert. In Zuid-Afrika is de controverse tussen voor- en tegenstanders van impregnatie hoog opgelopen.

De Nationale Postcode Loterij klaagde bij mij over het verhaal van Vermeulen: het bevatte onjuiste citaten, feitelijke fouten en gaf een verkeerd beeld van het project. Ja, de twijfels over impregnatie waren bekend bij de Loterij, maar het was altijd al de bedoeling dat er nader onderzoek naar de methode zou volgen en ook dat het meeste geld naar andere zaken zou gaan, niet „nu” pas. Kijk maar in het projectvoorstel – dat de Loterij mij toestuurde.

Inderdaad, in dat voorstel van de Peace Parks Foundation aan de Loterij staan al alternatieve methodes opgesomd om de hoorn waardeloos te maken (zoals het radioactief maken ervan) en andere maatregelen om stroperij tegen te gaan.

Complicatie: er bestaan twee versies van dat voorstel. De definitieve uit januari 2014, kort voor het Goed Geld Gala (die de Loterij mij stuurde) en een eerdere, uit september 2013 (die ik elders opduikelde). De verschillen zijn frappant: in het oorspronkelijke projectvoorstel staat horn infusion wel degelijk centraal, het definitieve meldt dat die methode „in de huidige vorm onbetrouwbaar is’’. Het Rhino Rescue Project, dat de methode ontwikkelde, is in het eerdere voorstel nog een key partner maar uit het tweede vrijwel volledig verdwenen.

Maakt dat uit? Nou ja, het geld is volgens de Loterij toegekend op basis van het definitieve voorstel, met al die andere onderdelen die volgens de krant pas later aan de orde zijn gekomen. Niks aan de hand dus, vindt de Loterij, want daarmee valt „de grond” onder het artikel van Vermeulen weg.

Dat vind ik helemaal niet.

Integendeel, juist op basis van die twee verschillende versies van het project wordt zonneklaar dat hier een forse draai is gemaakt. De aanvankelijk uitverkoren methode was „onbetrouwbaar” gebleken en er werd nu gekozen voor een „meervoudige aanpak”. En toch werd impregnatie met verf en chemicaliën op het Gala gepresenteerd als dé oplossing. Op die feestelijke bijeenkomst werd ook nog een filmpje vertoond van het Rhino Rescue Project, dat inmiddels al uit het project was geschrapt.

Achter de schermen speelde zich kortom van alles af – een controverse over infusion, kritiek van natuurbeheerders, wrijvingen tussen betrokken partijen, een radicale herziening van de plannen – waar het publiek niets van te horen kreeg. Directeur John Loudon van Peace Parks Nederland bracht hooguit hier en daar de nuance aan dat impregnatie „geen panacee” is. Maar dat valt in het niet bij de bulderende presentatie op het Gala. Achteraf gezien, zegt de Loterij nu, is in de publiciteit „te veel nadruk gelegd op die techniek”. Dat kun je wel zeggen.

Met andere woorden, Bram Vermeulen heeft de controversiële achtergrond van dit project blootgelegd en daarmee de lezers van de krant – en de donoren van de Loterij – een journalistieke dienst bewezen.

Heeft de krant dan weer alles goed gedaan?

Nee, want de krant vroeg de projectplannen bij de Loterij niet op en had dat wel moeten doen. Vermeulen baseerde zich nu op openbare bronnen, het Goed Geld Gala en een interview met Loudon in Koffietijd, maar documentatie opvragen hoort ook bij het uitzoeken en wederhoor, zeker bij een artikel dat stevige beschuldigingen bevat. Nu is het onzeker of hij die stukken daadwerkelijk had kunnen krijgen (de Loterij zegt van wel, maar stuurde mij dus alleen het definitieve voorstel), maar de krant had er in elk geval navraag naar moeten doen.

Voor de strekking van zijn artikel – dat de show van de Loterij de werkelijkheid verhulde – had het niet uitgemaakt. Maar de krant had de inhoud van de plannen en de chronologie van de gebeurtenissen dan wel beter in kaart kunnen brengen. Ja, er is op de valreep een draai gemaakt in het project, maar dat gebeurde al voor het Gala, niet pas daarna. Het punt is: het publiek bleef er onkundig van.

Ook op de aanhef van het bericht dat de krant bij zijn artikel bracht (Postcodeloterij stopte miljoenen in waardeloos project, 7 juni) valt iets af te dingen. Die aanhef, geschreven door de eindredactie, luidde dat de Loterij „bevestigt” dat er 14 miljoen is gestoken in een project dat „niet werkt”.

Dat heeft de Loterij niet met zoveel woorden bevestigd, ze zouden wel gek zijn. Het ‘niet werken’ slaat op de impregnatiemethode – maar „het project” was ook in de eerste versie al breder dan het lokkertje infusion. Zo gaat zo’n tweederde van de 14 miljoen naar andere zaken, zoals de instelling van een Wildlife Justice Commission. De krant had dat erbij moeten vermelden. Al doet ook dat aan de pointe van Vermeulens artikel niet af: er is publiekelijk en tegen beter weten in een verkeerde, veel te rooskleurige voorstelling van zaken gegeven over het pronkstuk van het hele project, horn infusion.

Er moet me nog iets van het hart.

De Loterij voert ook aan dat twee „kroongetuigen” van Vermeulen, onder wie Lorinda Hern van het Rhino Rescue Project, zich van hun kritische uitspraken over het project in zijn artikel hebben gedistantieerd. Suggestie: Vermeulen heeft hen onjuist geciteerd, of zelfs met hun citaten gesjoemeld.

Ik heb beiden gesproken, en tegen mij deden ze vergelijkbare, soms identieke uitspraken als in het artikel. Hern liet zich in de Zuid-Afrikaanse pers nog sterker uit: haar club is volgens haar „voor de bus gegooid” door de Peace Parks Foundation, nadat die in haar methode geïnteresseerd was geraakt.

Zij gaf bovendien te kennen dat haar min of meer werd opgedragen door de stichting om afstand te nemen van het artikel: ze moest en zou direct een e-mail sturen dat er niks aan de hand was. Maar tegen mij zei ze dat de strekking van haar citaat correct is.

Dat is verontrustend: druk uitoefenen op een bron, kennelijk in de hoop de zaak glad te strijken.

Hoe gaat het nu verder met dit project om de neushoorn te redden, zonder het klapstuk infusion? Goede vraag. De sage van de neushoorn schreeuwt dus ook om een vervolg.

Reacties: ombudsman@nrc.nl