Maak weer demografie thema VN

De Verenigde Naties doen niet meer aan demografie en dat betreurt Ralph Hakkert.

Afrika is het enige continent waar de bevolking nog altijd onstuimig groeit als gevolg van hoge kindertallen. Dat geldt overigens niet voor heel Afrika. In het noordelijke en zuidelijke deel ligt het aantal kinderen per vrouw bijvoorbeeld lager dan in Nederland rond 1960. Toch zal meer dan de helft van de bevolkingstoename in de wereld tot 2050 voor rekening komen van Afrika.

In de rest van de wereld groeit het kindertal een beetje. Dat komt omdat er momenteel (tijdelijk) veel vrouwen in de zogenoemde reproductieve leeftijden zijn, een gevolg van de hoge geboortecijfers uit het verleden. Maar als geheel liggen de geboortecijfers buiten Afrika nu gemiddeld onder het vervangingsniveau – de demografische uitdagingen daar hebben niet meer primair met reproductie te maken. De explosie van de wereldbevolking van de laatste vijftig jaar is vooral een Afrikaans probleem.

Arne Doornebal wijst terecht op de structurele oorzaken voor de hoge kindertallen in Afrika. Mensen hebben veel kinderen omdat ze (al dan niet terecht) rekening houden met kindersterfte, omdat veel kinderen hebben de kans op ondersteuning op latere leeftijd vergroot en omdat op het platteland kinderen als arbeidskracht dienen. Die zaken zullen veranderen met de verstedelijking: tot 2050 zal de stedelijke bevolking van Sub-Saharisch (‘zwart’) Afrika waarschijnlijk met een factor 3,3 toenemen.

Maar structurele veranderingen spelen nauwelijks een rol in de strategieën van internationale organisaties voor het terugdringen van de bevolkingsgroei. UN Habitat, de VN-organisatie in Nairobi die over de stedelijke ontwikkeling gaat, is een van de slechtst gefinancierde VN-organisaties. Sinds de Internationale Conferentie over Bevolking en Ontwikkeling (ICPD) in Kaïro in 1994 is de strategie gericht op het idee dat vrouwen, als ze zelf onder meer kunnen kiezen hoeveel kinderen ze willen en als ze gebruik kunnen maken van onder meer voorbehoedsmiddelen , er voor zullen kiezen om minder kinderen te krijgen.

In Afrika ligt dat niet zo duidelijk. In zo’n tien landen in Afrika geven vrouwen in onderzoeken nog altijd aan meer kinderen te willen hebben dan ze gemiddeld krijgen. Kindertallen in Afrika dalen sinds 1994 minder hard. Dat komt gedeeltelijk door het feit dat veel donorgeld nu naar de bestrijding van hiv/aids gaat, maar ook omdat de resterende fondsen verdeeld moeten worden over een veel ambitieuzer agenda op het gebied van reproductieve gezondheid.

De Amerikaanse ontwikkelingseconoom Jeffrey Sachs, van de Millenniumdoelen, denkt dan ook dat de sterk uitgebreide agenda van de ICPD het moeilijker heeft gemaakt om daadwerkelijk iets aan de hoge kindertallen in Afrika te doen. Maandag beraadt de Algemene Vergadering van de VN zich weer op de ICPD, maar het is onwaarschijnlijk dat er fundamenteel iets verandert. Demografische ontwikkelingen staan niet centraal in de agenda.

Minder eens ben ik het met het idee dat de Afrikaanse migratie naar Europa een direct gevolg is van bevolkingsgroei en hoge kindertallen. Kindertallen in Afrika liggen nu gemiddeld 30 procent lager dan rond 1970 en in sommige landen, zoals Ethiopië en Kenia, is de daling nog groter geweest. Waarom trekken mensen dan toch weg?

Er wonen momenteel ruim twee miljoen Oekraïense, Georgische, Moldavische, Servische, Macedonische en Bosnische immigranten in de EU. Zij komen uit landen die kampen met grote geboortetekorten. Maar dat speelt een minder grote rol in hun beslissing om te migreren dan de hoge werkeloosheid in hun land en de gestegen toegang tot informatie, via media en internet, over het goede leven in Europa.