Geen geld voor een auto, wel voor bier

Bijna niemand weet het, maar ook de Nigerianen drinken bier van Heineken. De brouwer is eigenaar van de nationale markleider. Terwijl andere grote brouwers azen op Heineken, is het bierconcern zelf allang een wereldspeler.

Het blauw met gele logo van biermerk Star op het tafelblad is nauwelijks meer te zien, zo vol staat het met bierflessen en borden Nigeriaanse pepper soup. Arsenal speelt deze zondagmiddag en bouwopzichter Shola Adewunmi sprak op dit terras af met twee vrienden in Lagos, de grootste stad van Nigeria. Het bier dat ze drinken is van verschillende merken, Star, Gulder, Legend, maar komt van één brouwerij: Nigerian Breweries. Er is geen Nigeriaan die dat bedrijf niet kent, maar Nigeriaans is de onderneming niet: het is ooit begonnen als samenwerking tussen Heineken en de voorloper van Unilever, en sinds 2000 bezit Heineken een meerderheidsbelang.

„Wát? Nigerian Breweries niet van ons?” De mannen achten zichzelf bierkenners, maar dit wisten ze niet. Art director Seun Abioye zoekt het meteen op op zijn smartphone: „Je hebt gelijk. Begonnen in 1946!”

De drie vrienden zijn niet de enige Nigerianen die geen idee hebben van de Nederlandse achtergrond van Nigerian Breweries, het op één na grootste bedrijf op de nationale beurs. De gemiddelde Nederlander weet evenmin hoe groot Heineken is in het volkrijkste land van Afrika.

Met acht brouwerijen verspreid over het West-Afrikaanse land en een marktaandeel van bijna 60 procent is Nigerian Breweries marktleider. Zo’n 3.000 Nigerianen hebben er direct werk en volgens eigen onderzoek schept de brouwer indirect werkgelegenheid voor een half miljoen mensen in sectoren als distributie, transport en handel. Het bedrijf groeit door. Komende week gaat de vernieuwde brouwerij open in Aba, een stad in het zuidoosten van Nigeria die met een investering van 90 miljoen euro werd opgewaardeerd tot naar eigen zeggen de modernste van het continent.

Wat bezielt Heineken zo’n miljoeneninvestering te doen in een land als Nigeria? „In de biermarkt moet je toeslaan lang voordat de groei een feit is”, zegt Udah Ukeje. Hij is de brouwerijmanager in Aba, zo’n 600 kilometer van Lagos. Hij wijst naar de ecru-kleurige silo voor de graanopslag, waar ook het brouwproces begint. Onlangs werd deze verbouwd tot twee keer de oorspronkelijke grootte. Dat was maar een onderdeel van de uitbreiding van de oude bierfabriek uit 1957. Ook de bieropslagtanks en de fermenteertanks werden vergroot. Het voetbalveld op het terrein moest wijken voor een nieuwe hal om de gevulde kratten te bewaren. De hele operatie verhoogde de brouwcapaciteit van 1,5 miljoen naar 2,4 miljoen hectoliter per jaar.

Ebola

Met de uitbreiding speelt Nigerian Breweries in op verschillende ontwikkelingen. Ten eerste de bevolkingsgroei in het land dat nu al zo’n 180 miljoen mensen telt, van wie 70 procent jonger is dan dertig. Daarnaast verstedelijkt Nigeria in hoog tempo, en in de stad is het goed bier verkopen. Verder heeft de opkomende middenklasse steeds meer te besteden. Nog niet altijd genoeg voor auto’s of tv’s, maar wel voor bier. Daarom verwacht de brouwer de komende tien jaar een explosieve groei, aldus Ukeje: „The market will just blow.”

En hoewel in sommige noordelijke deelstaten van Nigeria de sharia geldt en alcohol niet overal geschonken kan worden, doet de brouwerij ook daar goede zaken. Maltina, de frisdrank van Nigerian Breweries die smaakt als donker bier zonder alcohol, is in het overwegend islamitische noorden bijzonder populair.

De nieuwe brouwerij, die al in gebruik genomen is, zou eigenlijk komende week geopend worden, maar wegens de ebola-uitbraak in Nigeria zijn alle festiviteiten daaromheen afgeblazen.

Op het buitenterrein van de brouwerij sjouwen bouwvakkers om de herinrichting af te krijgen voor de officiële opening op 26 september. Van binnen is de modernisering al klaar. Automatisering heeft het werk lichter gemaakt, zegt Sunday Agulehi in zijn kantoor. Voorheen moest hij in de hitte heen en weer lopen tussen de ketels om te controleren of het brouwen goed ging, nu houdt hij via computerschermen het proces in de gaten: „Tegenwoordig brouwen we met de muis.”

Een rondleiding leidt langs zelfreinigende tanks, afvulband, etiketteermachine en inbliklijn (bier in blik is een redelijk nieuw fenomeen in Nigeria) en overal tonen de bedieners de apparatuur alsof het hun eigen fabriek betreft. Volgens manager Ukeje is die betrokkenheid het geheim van het bedrijf. „Wij pikken de beste mensen eruit en investeren in hun opleiding, geven ze alle kansen in hun carrière. De meesten die beginnen in de Nigerian Breweries-familie, blijven.” De trouw zal ook te maken hebben met de arbeidsmarkt: volgens de VN is de jeugdwerkloosheid in Nigeria de hoogste in Afrika ten zuiden van de Sahara.

Alle optimisme ten spijt is zakendoen in Nigeria geen sinecure. Zo is de elektriciteitsvoorziening totaal onbetrouwbaar: de brouwerijen draaien 50 tot 90 procent van de tijd op eigen generatoren. De logistiek over het gatenkaaswegennet is een andere uitdaging: alle transport heeft het bedrijf uitbesteed. Maar de bedrijfsleider zegt dat de veiligheid van het personeel zijn grootste zorg is. Aba, niet ver van de Niger Delta, werd een aantal jaar geleden overspoeld door criminelen die van ontvoeringen hun bedrijfsmodel hadden gemaakt.

De golf ontvoeringen was voor Unilever een van de redenen de naburige zeepfabriek in Aba te sluiten. Voor Nigerian Breweries was dat geen optie, stelt Ukeje. Het oosten van het land is een belangrijke afzetmarkt voor bier, maar daarnaast heeft de brouwerij een maatschappelijke rol. „Wij zijn deel van de samenleving, the biggest business in town.”

Wel heeft het bedrijf bij de autoriteiten aangedrongen op meer veiligheidsmaatregelen. Inmiddels is het aantal controleposten rondom de stad opgevoerd en is het aantal ontvoeringen gedaald, maar ook nu nog worden gasten van het vliegveld opgehaald in een kogelvrije SUV met politie-escorte en krijg het personeel strikte veiligheidsinstructies.

Ander struikelblok voor de bedrijfsvoering is de legendarische corruptie. Geregeld heeft de brouwerijmanager te maken met wat hij „grijze gebieden” noemt, zoals overheden die een belasting heffen waarvan niemand ooit heeft gehoord. De juristen op het hoofdkantoor van Nigerian Breweries in Lagos buigen zich dan over de rechtsgeldigheid ervan, maar soms helpt zachte diplomatie ook. Zoals bij de voorzitter van het wijkbestuur die belasting wilde heffen op de inpandige bedrijfskantine annex bruine kroeg van de Aba-brouwerij. „Die heb ik een avond uitgenodigd. Toen hij zag dat niemand voor zijn drankjes hoefde af te rekenen besefte hij dat hier geen cent werd verdiend en was het over.”

Bij Nigerian Breweries geldt de regel: wie zijn target niet haalt omdat hij weigerde mee te werken aan omkooppraktijken, zal dat niet worden aangerekend. Dat was al zo in 1966, zegt Bonnyface Okoro. De inmiddels gepensioneerde Nigeriaan begon als werktuigbouwkundige op de brouwerij in Aba en schopte het er begin jaren negentig tot manager. „Wij rommelden niet met cijfers. Dat wisten de autoriteiten. Bovendien leverde de brouwerij de Belastingdienst veel geld op. Niemand haalde het in zijn hoofd ons lastig te vallen.”

Natuurlijk is het geweld van de islamitische terreurgroep Boko Haram in het noorden ook voor de brouwerij een punt van zorg, zegt directeur Nico Vervelde van Nigerian Breweries: „Onveiligheid is altijd slecht voor de zaken.” Tegelijkertijd waarschuwt hij ervoor het hele gebied over één kam te scheren: „Het noorden is enorm groot, zeg maar de afstand van Marseille tot Kopenhagen. Niet overal hebben ze dezelfde problemen.”

Tekorten en hongersnood

Hoezeer de geschiedenis van het land is verweven met die van Nigerian Breweries, toont het verhaal van Okoro (75). Hij werkte net bij het bedrijf toen de Biafra-oorlog uitbrak, waarin het zuidoosten van het land zich probeerde af te scheiden. Ook Aba lag in die regio, die totaal werd geïsoleerd en te kampen kreeg met enorme tekorten en hongersnood. Okoro en zijn collega’s gingen door met produceren totdat alle grondstoffen op waren, en deden vervolgens de brouwerijdeur op slot. Toen ze na de oorlog in 1970 terugkeerden, bleek de brouwerij grotendeels verschoond te zijn gebleven van vandalisme. Er waren machines verdwenen, maar na een rondje door de stad wisten ze die terug te brengen. De brouwerij was als eerste onderneming in de verpauperde stad weer in bedrijf. Okoro: „Na de oorlog heeft Nigerian Breweries Aba nieuw leven ingeblazen. Alleen al daarom is het wat mij betreft een Nigeriaans bedrijf.”

Directeur Nico Vervelde is een van de weinige Nederlanders die rondlopen in het bedrijf: momenteel werken in heel Nigerian Breweries slechts zeventien expats. Volgens Tom de Man, tot zijn pensioen directeur Afrika van Heineken, is dat de kracht van de onderneming: „Er hebben altijd hoog opgeleide Nigerianen in de board gezeten.”

De Mans eerste standplaats in Afrika in 1979 was de brouwerij in Aba, waar hij de laatste niet-Nigeriaanse manager zou zijn. De Heinekenman prijst Afrika als de beste praktijkopleiding: „Wie het in Kinshasa of Lagos redt, hoeft niet naar de Harvard Business School. Mensen die daar zijn geweest, schoppen het ver bij Heineken.”