Afrikaanse bevolking explodeert, verwacht meer vluchtelingen

Opnieuw verdronken deze week veel Afrikaanse bootvluchtelingen die Fort Europa probeerden te bereiken. Africa rising? Welnee, ze willen daar weg, schrijft Arne Doornebal.

Foto boven: Afrikaanse migranten voor de kust van Italië, juni 2014. Foto onder links:Verlaten boten in Lampedusa, Italië, mei 2014. Foto onder rechts: Afrikaanse migranten aan een boord van eenreddingsboot van de Italiaanse kustwacht, juni 2014. Foto’s Massimo Sestini/Polaris/HH

‘Twee kinderen nemen? Dat nooit! Wat nu als ze allebei sterven?” De Congolees Gaston kijkt ernstig. Zijn vriend Amadou vult aan: „Als we vier kinderen willen, nemen we er zes. Willen we er drie, dan maken we er vijf. Zo gaat dat in Congo, er gaan er altijd wel een of twee dood.” Het is dit gesprek, een paar jaar geleden tijdens een reis over de Congo-rivier, dat me de ogen opende. Als je bijna een maand met honderd man op een gammel vrachtschip leeft, kom je op zeker moment wel toe aan gesprekken die de kern raken. Het bleek dat de mentaliteit over het belang van veel kinderen hier in het hart van Afrika nog rotsvast is. „Hoe meer kinderen, hoe groter de kans dat er een bij zit die rijk wordt en later voor je kan zorgen,” legt Gaston nog maar eens uit.

En inderdaad, zo werkt het vaak. Zeven kinderen baarde mijn Oegandese schoonmoeder, van wie er eentje relatief succesvol werd en haar nu onderhoudt. In Westerse landen doet de overheid dat; in Afrika – een paar uitzonderingen daargelaten – de familie. Het Westerse model is een soort piramide: ouders helpen hun kinderen financieel, zodat de volgende generatie kan studeren. De basis wordt steeds breder. In Afrika staat die piramide op zijn kop: geld dat eigenlijk in het onderwijs van de jongsten moet worden geïnvesteerd, gaat op aan het in leven houden van bejaarden – ook als daarvoor dure ziekenhuisbehandelingen nodig zijn.

Terug naar Gaston en Amadou, en het produceren (zoals ze dat in de regio letterlijk noemen) van twee ‘extra’ kinderen voor het geval ze overlijden. Hun redenering gaat steeds minder vaak op. Gezondheidszorg is in Afrikaanse landen de afgelopen decennia behoorlijk verbeterd, al dan niet aan de hand van goede doelen, de Verenigde Naties en de Wereldgezondheidsorganisatie. De kindersterfte is teruggedrongen, de levensverwachting gaat gestaag omhoog. De strijd tegen hiv/aids wordt langzaamaan gewonnen, nare ziekten zoals malaria worden steeds beter behandeld.

Maar de mentaliteit is niet mee veranderd. Hoewel het niet langer ‘nodig’ is om twee extra baby’s te baren, gebeurt het nog wel. Maar de sterfte waar de mensen vanuit gaan, blijft uit. Wat nu? De babysterfte weer laten toenemen is natuurlijk geen optie. Voorzichtig aandringen op geboortebeperking wel, maar dat ligt gevoelig. „Onze politici praten wel braaf met de donoren mee over geboortebeperking, maar intussen zetten ze zelf acht kinderen op de wereld,” vertelde een Oegandese topdiplomaat me laatst. Hij knipoogde: „Dat is nu eenmaal onze cultuur, dat verander je niet zomaar. We zijn natuurlijk Christenen geworden, maar het principe dat je maar één vrouw mag hebben, vergeten we voor het gemak.” Een Westerling die in Afrika aandringt op geboortebeperking, wordt al snel als neokoloniaal weggezet – of hij wordt ervan beschuldigd dat hij Afrika wil laten uitsterven.

Er waren 26 miljoen Oegandezen toen ik het land in 2004 voor het eerst bezocht. Een decennium later zijn er 10 miljoen mensen bij gekomen en staat de teller op 36 miljoen. Nu zou een heel rijk land (denk aan Nederland) het al best moeilijk hebben om 10 miljoen extra burgers te faciliteren maar in Oeganda, met een staatsbegroting kleiner dan de stad Amsterdam, zorgt het voor een gebrek aan alles. Scholen, ziekenhuizen, vervoer. Simpelweg ruimte. Hoofdstad Kampala slibt dicht. Ook in Congo gaat het hard. Hoofdstad Kinshasa verdubbelde tot zeker tien miljoen mensen in het afgelopen decennium. In verreweg de meeste Afrikaanse landen gaat het zo. Er zijn nu 1,2 miljard Afrikanen; volgens een recent rapport van UNICEF zijn het er aan het eind van deze eeuw 4 miljard. Nergens ter wereld gaat het zo hard. 6,2 Kinderen krijgt een Oegandese vrouw gemiddeld, een aantal dat ook in het West-Afrikaanse Niger gehaald wordt. Elders ligt het rond de vijf. Geboortecijfer vier (Rwanda) is voor Afrikaanse begrippen niets, het land wordt dan ook veel aangehaald als succesverhaal.

Die bevolkingsexplosie is een onderliggende oorzaak van vrijwel alle andere problemen. De Oegandese economie mag dan groeien met zo’n 7 procent, maar zelfs dan houdt het land te weinig geld over voor zijn exploderende bevolking. Het door bepaalde media gecreëerde beeld dat het ‘verloren continent’ opeens is veranderd in een Africa Rising, is wat mij betreft veel te optimistisch. We moeten bevolkingsgroei niet verwarren met reële economische groei. Natuurlijk kan je als bierfabriek 10 miljoen nieuwe klanten goed gebruiken, ook al zijn ze arm. In Oeganda heb je beltegoed kaarten van 200 shilling (6 eurocent). Ze zijn een hit onder de tientallen miljoenen armen – die leven liever een dag zonder brood dan zonder beltegoed.

Er zijn bedrijven genoeg die profiteren van kinderrijk Afrika, denk alleen al aan (vaak Nederlandse) producenten van babymelkpoeder. Maar wie goed kijkt, moet concluderen dat Africa Rising een fabeltje is. Bekijk de beelden eens van Ceuta en Melilla, de Spaanse enclaves in Noord-Marokko. Het zijn de enige landsgrenzen tussen Afrika en Europa. Duizenden migranten uit Afrika leven daar in de bosjes, zo wanhopig om Afrika te verlaten dat ze zich daarvoor onbeschermd in metershoge hekken vol vlijmscherp prikkeldraad storten. Deze gelukszoekers komen onder andere uit Nigeria; Afrika’s grootste economie. Eenmaal over het hek zijn ze in Spanje.

Geen enkele aanhanger van de Africa Rising- theorie heeft me kunnen uit leggen waarom er dit jaar meer Afrikaanse bootvluchtelingen zijn dan ooit tevoren. Waarom zouden mensen uit West-Afrika duizenden kilometers door de woestijn trekken en zich laten inschepen op een gammel vluchtbootje, als er daadwerkelijk zoveel economische kansen op het eigen continent zouden liggen?

We kunnen blijven afreizen naar Afrika om kindjes te knuffelen of weeshuizen op te richten, maar het is beter na te denken over een strategie die gericht is op het terugdringen van de bevolkingsexplosie en tegelijk daadwerkelijk te zoeken naar verbeteringen van het toekomstperspectief van de honderden miljoenen Afrikaanse jongeren. Dat is geen linkse hobby, maar puur eigenbelang. Want doen we dat niet, dan kloppen binnen de kortste keren honderdduizenden op de poorten van Europa.