‘IS op humane wijze aanpakken zinloos’

Directeur Human Rights Watch bepleit behoedzame militaire acties tegen IS en harde sancties tegen Rusland.

Bijna altijd ziet Kenneth Roth manieren met vreedzame middelen druk uit te oefenen op regeringen of groepen die mensenrechten schenden. Zelfs met radicaal islamitische organisaties in Syrië lukte dat. Zo niet in het geval van de fundamentalistische Islamitische Staat (IS) die in Irak en Syrië de ene gruweldaad aan de andere rijgt. Zelfs Roth, al 21 jaar directeur van de Human Rights Watch (HRW), weet zich daar niet goed raad mee, zoals hij ruiterlijk toegeeft.

„IS is anders”, zegt de Amerikaanse jurist in een Amsterdams hotel. „Het verwerpt alle internationale normen. Er is geen dialoog mogelijk. Je kunt je er alleen tegen verzetten en hen zien te beteugelen. Wij moeten ervoor zorgen dat de mensenrechten worden gehandhaafd en een militaire interventie de zaken niet slechter maakt.”

Verder moet IS volgens Roth vooral worden ingedamd. „Geen mensenrechtenstrategie maar een militaire, erkennen we. We zijn niet voor militair ingrijpen, maar beseffen het beperkte nut van traditionele mensenrechtentechnieken wanneer je met een groep als ISIS te maken hebt.”

Het IS-succes is volgens Roth voor een groot deel op het conto te schrijven van ex-premier Maliki. Met zijn gewelddadige heerschappij dreef hij de sunnitische bevolking in de armen van IS. Zelfs mensen die niet tot het jihadisme waren genegen, sloten zich bij hen aan. Omdat ze geen plaats voor zichzelf zagen in Maliki’s Irak.

In dat opzicht heeft Obama volgens Roth juist geopereerd. De Amerikaanse president greep pas in toen een humanitaire noodsituatie ontstond. Eerst door een dreigende afslachting van de christelijke minderheid in Irak en vervolgens toen de Koerdische stad Erbil werd bedreigd. Obama weigerde voor Bagdad te vechten tot Maliki weg was. „Ik geloof dat hij daar gelijk in had. De oplossing voor de lange termijn is de coalitie te herstellen die de radicale sunnitische groepen de vorige keer ook versloeg.”

Dezelfde aanpak als die van de Amerikaanse generaal Petraeus, die in 2007 de sunnieten voor zich won met geld, wapens en autonomie?

„Ja. Ik geloof niet dat IS de overhand kan houden in een Irak waarin voor iedereen plaats is, alleen in een sektarisch Irak hebben ze een kans.”

En in Syrië?

„Veel moeilijker. De gematigde groeperingen waarmee je je zou kunnen verbinden, verliezen terrein. Obama wil ze nu bewapenen en trainen, maar het Vrije Syrische Leger is een luchtkasteel. Wel kun je proberen de aanvoer van nieuwe IS-strijders tegen te gaan, vooral langs de Turks-Syrische grens. Je kunt hen ook proberen te verhinderen olie te verkopen. Ook de hulp uit Qatar en Saoedi-Arabië moet worden afgesneden. Het moeilijke blijft dat IS zelfvoorzienend is door de bevolking af te persen. Dat verander je niet snel.”

President Obama wil nu toch weer militaire steun geven aan de tegenstanders van IS in Irak en Syrië?

„Bij zijn strategie moet je voorzichtig zijn wie je helpt. Er is een serieus gevaar dat wanneer je IS verdrijft uit sommige gebieden, shi’itische milities hun plaats innemen. We hebben al wreedheden gedocumenteerd die door shi’itische milities zijn begaan, min of meer vergelijkbaar met wat IS deed. Het is de taak van de Iraakse regering en het leger om die milities onder hun controle te brengen.”

Tijd voor interventie van westerse militairen in Irak en mogelijk Syrië?

„De eerste keer dat ze dit deden leidde het niet tot een regering die wetten respecteerde. Ik heb er weinig vertrouwen in dat ze het nu beter doen. Het zou een enorme vergissing zijn.”

De andere grote crisis waarbij de mensenrechten in het geding zijn, is het conflict in Oekraïne. Is het makkelijker met een machtig land als Rusland om te gaan dan met IS?

„Ja en nee. Natuurlijk wil niemand een oorlog uitvechten met het nucleair bewapende Rusland, pal naast zijn territorium. Maar het het Westen kan niet alleen machteloos toekijken. Rusland is van één economische sector afhankelijk en heeft een vergrijzende bevolking. Het kan niet het hoofd bieden aan serieuze druk. We hebben ook al gezien dat Poetin zich matigt, wanneer er beperkte economische sancties worden opgelegd.”

Denkt u dat het bestand er gekomen is door de dreiging met sancties?

„Elke concessie die Poetin heeft gedaan is het gevolg van dreiging met sancties. Hij heeft zijn gedrag alleen gematigd omdat hij de economische gevolgen vreest. Zijn legitimiteit steunt voor een belangrijk deel op het feit dat de mensen nu beter af zijn dan toen hij het overnam van Jeltsin. Verdere groei is niet waarschijnlijk. Dat verklaart deels waarom hij zich nu wendt tot de kerk, traditionele waarden inroept en het nationalisme van stal haalt. Zo hoopt hij sterker te staan wanneer de economie verder inzakt.”

Doen de Europeanen genoeg?

„Ze doen het beter dan ooit, maar nemen nog altijd halve stappen. Poetin ziet dat ze half serieus zijn. Dus is hij niet gestopt met steun aan de opstandelingen in het oosten. Europa is in staat hem tot een gematigder opstelling te bewegen, als het bereid is zelf schade op de koop toe te nemen. Maar de grootste Europese landen zijn bezorgder geweest om de belangen van hun bedrijfsleven dan om het gedrag van Rusland in te perken.”

Heeft het neerschieten van MH17 geleid tot een belangrijke kentering?

„Het leidde niet een diepgaande verandering. De sancties zijn nog altijd bescheiden, Poetin houdt er niet mee op. Dat bleek ook uit de hulp die hij de opstandelingen gaf toen die ten onder leken te gaan. Het is heel duidelijk dat hardere acties nodig kunnen zijn om Poetin er toe te brengen zijn steun aan de opstandelingen te staken.”

Was het verstandig met meer sancties te komen nu er een bestand is?

„Ik denk niet dat er iemand is die denkt dat het bestand erg lang zal houden. Een andere belangrijke vraag is wat de voorwaarden zijn voor een vrede voor de langere termijn. Het federalisme dat Poetin bepleit voor Oekraïne is taboe in Rusland. Rusland is volkomen gecentraliseerd door Poetin. Hij wil Oekraïne verzwakken zodat het geen toenadering meer kan zoeken tot het Westen.”