Eén valse grap en weg is de aandacht voor Samsom

Elke partijleider weet het: in de Algemene Beschouwingen, hét debat van het politieke jaar, mag je niet afgaan. Wat zijn de do’s en de don’ts? Drie retoricastudenten keken mee.

De ene na de andere fractievoorzitter in de Tweede Kamer noemde de afgelopen dagen de ‘knuffels’ uit de MH17. In hun bijdragen aan de Algemene Beschouwingen, het begin én hoogtepunt van het politieke jaar, gebruikten ze ook steeds ‘wij’. De aanslag op het vliegtuig overkwam ‘ons’, héél Nederland.

Wat zie je als retoricastudent, als je zo’n debat van ’s ochtends tot ’s avonds volgt, twee dagen lang? Annet Veenstra (23) zat samen met andere masterstudenten uit Leiden op de eerste rij van de publieke tribune. Voor het keuzevak retorica maakten ze aantekeningen over elk maniertje dat de politici gebruikten om hun boodschap over te brengen. Ze zegt: „Eerst noem je een voorwerp, dan pas het vliegtuig. Zo werk je aan de pathos. Dan komt de eendracht. Daarna de strijdlust: ‘Wij zullen nooit tolereren dat discriminatie en haat zich in onze straten verspreiden.’”

In het café van de Kamer zeggen Annet Veenstra en haar medestudenten Ave Luth (22) en Lisanne Mijnders (23) dat ze soms niet wisten wat ze hoorden. CDA-leider Sybrand van Haersma Buma begon zijn betoog door de zomer van 2014 te vergelijken met die van 1914. Staan Nederland nog vier zware jaren te wachten?

Ethos opbouwen

Ze maakten mee hoe de zaal geconcentreerd luisterde naar PvdA-leider Diederik Samsom. Zijn verhaal ging over een jongetje met een shirt van het Nederlands elftal dat zwaaide met een vlag van de Islamitische Staat. Daarna praatte hij over de zorg, werk, energie. Hij had ethos opgebouwd, zegt Ave Luth. „Mensen gaan je dan waarderen om de waarden waar je voor staat en je deskundigheid.”

Maar toen reageerde Samsom hard op 50Plus-Kamerlid Henk Krol die hem interrumpeerde over arme ouderen. Weet je wát pas erg was voor oude mensen, zei Samsom: als werkgevers geen pensioenpremie voor hen hebben afgedragen. Kamerleden lachten. Krol was een tijd uit het parlement weggeweest omdat hij bij de Gay Krant de pensioenpremies van zijn medewerkers niet had betaald.

Het ethos van Samoms was verdwenen. „Het was laag wat hij deed”, zegt Lisanne Mijnders. „Dat voelde je. Er kwam geroezemoes, Buma stond op om rond te lopen.”

Bij premier Mark Rutte (VVD) zagen de studenten geen moment van retorische zwakheid. „Hij brengt orde en structuur aan in zijn verhaal en ook zijn antwoorden”, zegt Ave Luth. Annet Veenstra vond GroenLinks-leider Bram van Ojik de beste. „Hij was de enige die anderen aansprak op hun frames: de dreiging en onveiligheid, waardoor defensie meer geld moest krijgen. Hij zei: ‘Maar brengt dat ons verder in het conflict met Poetin?’”

Dreiging door speldenprikjes

Veenstra vond de bijdragen van CDA, VVD en ook PvdA neigen naar „oorlogsretoriek”. Ze moest denken aan de stijlfiguur oratio figurata: „Met speldenprikjes laat je dreiging ontstaan. Je noemt de spullen uit het vliegtuig en ook Gaza, Irak, Syrië, ebola. Het is impliciet en appelleert aan een onderbuikgevoel.”

Dat is effectief, zegt ze ook, omdat mensen niet graag een mening opgedrongen krijgen. „Ze maken zich ongerust en als ze zo’n verhaal horen, vullen ze het verder zelf in.”

Het werkt heel anders dan korte frames als ‘kopvoddentaks’ of ‘bananenrepubliek’. Die kunnen korte tijd heel effectief zijn. Als voorbereiding op een oorlog of om verkiezingen te winnen heb je meer aan lange frames met een minder bewust effect. „In het stemhokje denk je niet aan oneliners”, zegt Ave Luth, „maar aan het gevoel dat een partij je geeft.”

De studenten zagen hoe SP-leider Emile Roemer onderuitging toen D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold hem vroeg naar getallen in de begroting. Roemer gaf geen duidelijk antwoord, wat volgens Pechtold bewees dat hij ze niet kende. Veenstra: „Roemer had verloren toen hij zei: ‘Ik ken de getallen wél.’”

En PVV-leider Geert Wilders? De studenten zuchten. Ze weten hoe hij zijn boodschap brengt: met korte frames en veel herhaling. „Wij vinden: hij heeft zijn beste tijd gehad”, zegt Ave Luth. „Als je hem live ziet”, vindt Lisanne Mijnders, „zie je pas echt hoe ridicuul hij is. Hij doet zijn dansje en gaat weer zitten. Hij verdient al die aandacht niet.”