Vragen over het Schotse referendum - stembureaus sluiten, tellen begint

De Schotten kunnen vandaag in een referendum ‘ja’ zeggen tegen onafhankelijkheid, en het dreigt heel spannend te worden. Hier kun je al je vragen over het referendum stellen, vanmiddag tussen 12.00 en 16.00 beantwoorden NRC-redacteuren Titia Ketelaar (correspondent Verenigd Koninkrijk) en Mark Beunderman (EU-specialist) deze op nrc.nl.

Schotten staan in de rij om hun stem uit te brengen in het referendum in Portobello, vlakbij Edinburgh. Reuters / Paul Hackett

De Schotten kunnen vandaag in een referendum ‘ja’ zeggen tegen onafhankelijkheid, en het dreigt heel spannend te worden. NRC-redacteuren Titia Ketelaar (correspondent Verenigd Koninkrijk) en Mark Beunderman (EU-specialist) beantwoordden vanmiddag vragen van lezers over het referendum. Lees hieronder alle vragen en antwoorden.

Update 23.05: De stembureaus zijn inmiddels gesloten. Dat betekent dat het grote tellen, in 32 regionale centra, begint. De stembureaus maakten melding van een zeer hoge opkomst. Meer dan 4,2 miljoen mensen waren geregistreerd (97 procent van het aantal stemgerechtigden), schrijft persbureau AP. De einduitslag wordt ergens na 6.00 uur (7.00 uur Nederlandse tijd) verwacht.

Het is een belangrijke dag voor het Verenigd Koninkrijk, nu Schotland mogelijk niet lang meer afhankelijk is van de Britse regering. Titia Ketelaar legde vanmorgen al uit waarom het referendum wordt gehouden, en wat de gevolgen van de mogelijke uitkomsten zouden zijn. In nrc.next staat een uitgebreidere versie van dit stuk.

Antwoorden op de vragen

Dit is toch een zot referendum. We leven in een globale, complexe wereld. Niemand kan vertellen wat de gevolgen zullen zijn van een Scexit zelfs de
mensen die er voor doorgeleerd hebben niet. Ik las laatst ergens dat dit wel eens een financiële crisis zou kunnen veroorzaken. Volgend jaar een Brexit en in 2017 een Frexit als Le Pen president wordt? Catalonië, Baskenland en Noord Italië willen ook al onafhankelijkheid. EU exit? (Pierre van Lierop via de site)

Antwoord Mark Beunderman:

De kansen op een Brexit (Britse EU-uittreding) worden groter door een Scoxit (Schotse uittreding uit het VK) – zie mijn antwoord op de vraag van Roel Koevoets op deze pagina. (overigens las ik net dit stuk waarin wordt betoogd dat de relatie tussen beide uittredingen gecompliceerd ligt). Daarnaast groeit in het geval van een Schots ‘ja’ de kans dat het geplande Catalaanse referendum over onafhankelijkheid in november doorgaat (en een hogere kans op een ‘ja’- stem ook daar). Madrid en Barcelona kijken dan ook met veel spanning naar de uitslag, morgenochtend in Schotland. Het zijn voorbeelden van Europese desintegratie, een scenario waarmee wetenschappers als de Poolse Oxford-professor Jan Zielonka al een tijd voor waarschuwen. Overal in Europa zagen we de afgelopen jaren we een groeiende nadruk op (bescherming van) de eigen identiteit, ook in Nederland (de Oranjegekte, de PVV die uit de EU wil), in Zwitserland (dat in een referendum eerder dit jaar stemde voor quota voor EU-migranten) en afgelopen weekend ook in Duitsland (Alternative für Deutschland dat deze week grote regionale verkiezingswinst boekte met de slogan ‘Unser Land geht vor’). In die zin passen de Scoxit en de Brexit in een bredere context van reacties op globalisering en Europeanisering. Daarbij kun je inderdaad zeker ook Marine Le Pen scharen, die met de boodschap van Franse EU-uittreding de Europese verkiezingen won in mei. Haar Front National hamert sterk op de Franse identiteit (zie haar hier campagne voeren tegen Brussel bij een afbeelding van Jeanne d’Arc. We weten niet zeker of de EU zoals we die nu kennen, over tien, twintig of vijftig jaar nog bestaat.

Volgens Schotten die ik tegenkwam in Denemarken wonen er tegenwoordig veel Engelsen in Schotland die veelal NO stemmen. Ze gaven de YES vote geen enkele kans en op de Guardian site zie ik nu ook 47% yes en 53% no staan. Maar mocht het toch nog YES worden gaan wij binnenkort naar Schotland. Over Engelsen in Schotland heb ik nergens iets gelezen. Ze mogen dus wel meestemmen. Schotten woonachtig in Engeland daarentegen weer niet. Vreemd wel, vind ik eigenlijk.
Groeten Koos Lecker uit Delft (Koos Lecker per mail)

Antwoord Titia Ketelaar:

Waar trek je de grens? Schotten die in Engeland, Wales en Noord-Ierland wonen wel, maar hoeveel jaar dan? Iemand die Schotse ouders heeft, maar in Engeland is geboren? En waarom Schotten die in Nederland wonen dan niet, of de VS, of of. Er is nu gekozen voor inwoners van het land Schotland, diegenen die in Schotland stemrecht hebben bij gemeenteraadverkiezingen (dus niet alleen Schotten, maar dus ook Nederlanders en andere EU-burgers die in Schotland wonen en Commonwealth-burgers). Peilbureau YouGov meldt inderdaad dat deze kiezers meer geneigd zijn tot een ‘nee’. Maar ik ben English for Yes tegengekomen, en Poles for Yes.

Ik heb begrepen dat Schotland 1/3 van gas in europa delft, en dat GB het inkomen van Schotland nodig heeft aan export. Klopt het dat dit de grootste beweegreden heeft voor bijvoorbeeld Engeland om Schotland bij GB te houden? Of heeft het ook te maken met de “union flag”? Ik studeer engels, maar al mijn leerkrachten geven andere beweegredenen waarom Engeland niet wilt dat Schotland onafhankelijk word. Schotland kan toch prima zelfstandig worden? Ook al word het lastig qua politiek en defensie, maar dat lijkt me logisch. (Luuk, via e-mail)

Antwoord Titia Ketelaar:

Natuurlijk spelen economische beweegreden mee (overigens eerder olie, Schotland produceert 92 procent van het Britse totaal, dan gas), maar het gaat vooral om emotionele, historische redenen. Dit is echt de vrouw (of man zo je wil) die op een dag tegen haar echtgenoot zegt dat ze er genoeg van heeft, en hij heeft niets gemerkt van onvrede en vindt dat het huwelijk nog bestaansrecht heeft, al moet er misschien aan worden gewerkt.

Schotse unionisten erkennen dat de Schotten best onafhankelijk kunnen zijn. Maar waarom zouden ze? Nu hebben de Schotten het beste van twee werelden: een eigen parlement dat beslissingen neemt op gebied van onderwijs, gezondheidszorg en transport, een Brits parlement dat het buitenlands- en defensiebeleid bepaalt. Bovendien hebben de drie Britse partijen beloofd dat het Schotse parlement de bevoegdheid krijgt bepaalde belastingen te heffen, en dat er niet wordt getornd aan de formule die bepaalt hoeveel geld Schotland uit de schatkist krijgt.

Indien Schotland zelfstandig wordt, hoeveel staatsschuld moet de Schotten dan van GB overnemen? Bestaat hier voor een verrekenings formule? (Max, via e-mail)

Antwoord Titia Ketelaar:

“Dat gaan we merken bij de onderhandelingen. Je zou kunnen zeggen 8,3 procent van de Britse bevolking dus 8,3 procent van de staatsschuld.”

Volgens de Declaration of Edinburgh zullen zowel premier Salmond als premier Cameron de uitslag van het onafhankelijkheidsreferendum respecteren. Echter, in het geval dat de ‘No thanks’ – campagne wint, wat weerhoudt dhr. Salmond, of in de toekomst zijn opvolgers van de Scottish Nationalist Party, ervan om in de komende jaren wederom een referendum van een soortgelijke aard uit te laten schrijven? En heeft de bevoegdheidsoverdracht in 1997 aan het Schotse parlement en de Schotse regering er mogelijk toe geleid dat Schotse nationalisten met het referendarecht een machtig wapen in handen hebben gekregen, waarmee de Britse regering om de zoveel jaar voor het blok gesteld kan worden om bevoegdheden af te staan? (Ben Vis via e-mail)

Antwoord Titia Ketelaar:

Niets. Salmond heeft beloofd dat er ,,een generatielang” geen referendum wordt gehouden. Maar wat is een generatie? Denk aan Quebec: na de winst van ‘nee’ bij het referendum in 1980, werden allerlei beloften gedaan. Toen die niet werden ingewilligd, groeide de frustratie en kwam er in 1995 weer een referendum. Canadezen hebben het over ‘neverendum’: als je de onderliggende kwesties niet oplost, gaat de roep om meer macht nooit weg.

Nee, wat de oprichting van het Schotse parlement in 1999 vooral heeft gedaan, is dat ‘Londen’ steeds verder weg is komen te liggen. Alle beslissingen die de Schotten (maar dit geldt ook voor de Welsh en de Noord-Ieren) direct aangaan – onderwijs, gezondheidszorg, transport – worden dichtbij genomen door politici die benaderbaar zijn. De SNP heeft bovendien laten zien dat zij als regeringspartij kan worden vertrouwd, en onderwijl is de onvrede over Britse partijen gegroeid.

Dit referendum komt daaruit voort. De SNP won in 2011 met zo’n meerderheid, dat David Cameron een volksraadpleging niet kon weigeren.

Als men het over toetreding tot de EU heeft, dan wordt er overal beweer dat het echt jaren gaat duren tot het zo ver is. Maar daartegenover ziet men dat het toetreden van een veel minder geschikt land als Oekraïne wel kan rekenen op een zeer snelle toetreding. En zal Schotland de fout maken om zich bij de EU te scharen? Het is immers zodat Europese landen als Noorwegen en IJsland het veel beter doen als soevereine naties. (Pablo Hein Pereira Stolle via Facebook)

Antwoord Mark Beunderman:

Het kan inderdaad wel even duren voordat een onafhankelijk Schotland tot de EU toetreedt (zie het eerdere antwoord op de vraag van Frits Jansen). Maar een toetreding van Oekraïne zou nog véél langer duren, als het er al ooit van komt. Oekraïne zelf wil zélf weliswaar snel toetreden, en een paar EU-landen zoals Polen steunen deze ambitie, maar zeker niet alle lidstaten voelen ervoor. In het Europese associatieverdrag met Oekraïne, dat deze week werd aangenomen door het Europees Parlement en door het Oekraïens parlement, worden de onderlinge politieke en economische banden aangehaald. Maar EU-lidmaatschap vloeit hier niet automatisch uit voort. Turkije heeft al sinds 1963 een associatieverdrag, maar is nog steeds niet lid. En Balkanlanden als Servië zitten ook al jaren in de wachtkamer. Oekraïne is natuurlijk veel minder ontwikkeld dan Schotland en zal toch aan alle technische criteria moeten voldoen.
Op de soevereiniteit van Noorwegen valt wel wat af te dingen. Het land neemt zo’n driekwart van alle EU-wetgeving over, zonder er zelf over mee te beslissen, zo merkten experts in 2012 op in een lijvig rapport voor de Noorse regering. Bovendien zitten de Noren in de Europese vrij-reizenzone Schengen. Maar meebeslissen in Brussel mogen ze niet. Het is misschien niet verwonderlijk dat Alex Salmond, de Schotse premier die ijvert voor een ‘ja’ morgen, snel lid wil worden van de EU.

Hoe verdelen ze schulden en bezittingen na een ‘Yes”? Gas, staatsschuld enz. (@FerencNagy53 via Twitter)

Antwoord Titia Ketelaar:

De grote boedelscheiding begint morgen bij een ‘ja’, dus we weten nog niets. Officieel zei de Britse regering tot gisteren dat er geen plan-B was, de Unie zou behouden blijven.

Ik denk in elk geval dat er geruild gaat worden. De Schotten hebben als grote troef Trident, de verzamelnaam voor de vier onderzeeërs, 32 kernraketten en 160 kernkoppen. Zij willen die weghebben, maar grote vraag is waarheen. In ruil voor extra maanden (jaren?) Trident zou er staatschuld kunnen worden afgelost, of toch een muntunie kunnen komen.

Ik lees heel veel over de gevolgen voor Schotland bij uittreding. Maar wat zijn de gevolgen voor de rest van de UK, vooral op gebied van economie? Wordt de Britse economie niet erg instabiel, met het oog op de gigantische economische sector en het Europees referendum in de toekomst? (Roel Koevoets via de site)

Antwoord Titia Ketelaar:

Ja, dat is de grootste zorg van de financiële markten. Aan de andere kant: met Schotland verlies je 8,3 procent van de bevolking, Engeland blijft. Schotse bedrijven die pro-onafhankelijkheid zijn, wijzen ook op het grotere risico van een Brexit.

Antwoord Mark Beunderman:

De kans dat (de rest van) het Verenigd Koninkrijk de EU verlaat, wordt groter in het geval van een Schots ‘ja’ (voor onafhankelijkheid). Hier een aardige rekentool van Reuters Breakingviews : does Scoxit = Brexit?

De redenen hiervoor: ten eerste valt het relatief pro-Europese Schotland weg uit het Verenigd Koninkrijk, waardoor het aantal stemmers voor een Brexit (Britse EU-uittreding) potentieel toeneemt. Ten tweede zal Schotse afscheiding het Engelse nationalisme aanwakkeren, wat de anti-Europese stemming ook zou vergroten. Ten derde neemt bij een ‘Scoxit’ de kans toe dat de Britse Conservatieven de verkiezingen van mei 2015 winnen, want de meer Europees gezinde Labour-oppositie is juist in Schotland sterk. De Conservatieven willen graag een referendum over de vraag of het Vereningd Koninkrijk in de EU moet blijven.

De Engelsen dreigen dat de Schotten een eigen munt moeten invoeren. Maar ze kunnen toch ook het pond sterling blijven gebruiken zonder toestemming van de Engelsen? Er zijn een heleboel landen op de wereld die de Amerikaanse dollar als munt gebruiken, zonder toestemming van de Amerikanen, bijv. Cambodja. En de Schotten kunnen in elk geval de euro invoeren zonder toestemming van de EU of de ECB, want er zijn al diverse landen die op eigen houtje de € gebruiken, zoals Andorra, Kosovo en Montenegro. Het zou me trouwens zeer verbazen als een onafhankelijk Schotland geen EU lid kan worden. Ze voldoen toch ook nu al aan de EU criteria? De kans lijkt me nog groter dat Engeland straks de EU verlaat en Schotland er in komt (of blijft). (Frits Jansen via de site)

Antwoord Titia Ketelaar:

Dit is een van de grootste onduidelijkheden van de campagne. Allereerst de euro: de SNP sluit aansluiting bij de eurozone uit, de Britse regering zegt dat Schotland wel zal moeten als het een nieuw EU-lid wil worden. Veel hangt af van het antwoord van de Europese Commissie.
Theoretisch kan Schotland inderdaad het pond sterling blijven gebruiken, ook de Isle of Man, Jersey, de Falklands gebruiken het pond. De Britse regering heeft echter gezegd dat zij geen muntunie wil met de Schotten – het doemscenario eurozone geldt als voorbeeld. Zonder muntunie kan Schotland ook het pond blijven gebruiken, maar het betekent dat er geen controle is over rente en andere monetaire beleidsbeslissingen.

Antwoord Mark Beunderman op de EU-vraag:

In het geval van een ‘ja’ (Schotse afscheiding van het Verenigd Koninkrijk) wordt Schotland niet automatisch lid van de EU. Het nieuwgeboren land moet dan opnieuw een aanvraag doen tot lidmaatschap. Schotland voldoet natuurlijk aan het basiscriterium in de EU-verdragen, namelijk dat het een Europees land is. Omdat Schotland al vier decennia binnen de EU ligt, voldoet het ook aan de meeste technische criteria (wetgeving en regels die zijn ingevoerd). Maar er zijn wel problemen. Ten eerste moeten álle 28 lidstaten instemmen met Schotse toetreding. José Manuel Barroso, de voorzitter van de Europese Commissie, zei hierover : “Het zou extreem moeilijk zijn, zo niet onmogelijk om toestemming te krijgen van alle lidstaten”. Vooral Spanje, dat vreest voor afscheiding van Catalonië, zou waarschijnlijk dwarsliggen. Ook als alle lidstaten instemmen met Schots lidmaatschap, zijn er nog problemen. Het onafhankelijke Schotland heeft bijvoorbeeld niet meteen een centrale bank – een verplichte eis voor elk EU-land. Die kan natuurlijk worden opgetuigd. Maar wat te doen met de aparte status die het Verenigd Koninkrijk binnen de EU? Houden de Schotten de korting op de Europese meerjarenbegroting die het Verenigd Koninkrijk nu heeft? Al met al kan toetreding moeilijk worden en jaren duren.

Het is een bindend (ipv raadplegend) referendum neem ik aan? Wat is dan concreet de gang van zaken na een “yes”? Wanneer zal formeel de afscheiding een feit zijn? (Felix van de Gein via Facebook)

Antwoord Titia Ketelaar:

Ja, de uitslag is bindend. En dus beginnen morgen óf onderhandelingen over de scheiding óf over de nieuwe bevoegdheden die de drie Britse partijen het Schotse parlement hebben beloofd.
Als het aan Alex Salmond ligt is Schotland op 24 maart 2016 onafhankelijk, exact 309 jaar nadat de Unie werd gesloten. Dat is optimistisch: de boedel moet verdeeld, en alle wetgeving moet door het Britse Lagerhuis, het Britse Hogerhuis en het Schotse parlement. Ter vergelijking: het hele traject waarmee het Schotse parlement in 1999 werd opgericht, kostte elf maanden. En Tsjechië en Slowakije onderhandelen nog steeds over bepaalde zaken – elf jaar na de scheiding.

Wat zal bij een YES vote de naam worden van de drie overgebleven landen binnen het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittanië en Noord Ierland? Zal er een Gouveneur komen die de facto het staatshoofd vervangt? Welke constitutionele rechten heeft deze gouverneur? Kan Koningin Elizabeth weigeren staatshoofd te worden van Schotland? Zoja, zal Schotland dan een constitutionele monarchie blijven en wordt er dan een nieuwe vorst benoemd? (Theordoor Lap via Facebook)

Antwoord Titia Ketelaar:

Tsja. Er werd nu steeds gesproken van rUK (the rest of the UK) of fUK (former UK) maar dat kan nooit landsnaam zijn. Groot-Brittannië stuit nu al op bezwaren van de Noord-Ieren.

De Scottish National Party wil de monarchie behouden. Maar er wordt een nieuwe grondwet geschreven als er vandaag ‘ja’ wordt gestemd, en niet alleen de SNP is partij. Radicaal links wil bijvoorbeeld een republiek, sommige SNP-ers ook. Zoals alle beloftes die nu door de nationalisten zijn gedaan, er ontstaat een nieuw land waarover nog onderhandeld moet worden.
In elk geval: met deze stem wordt niet de Unie der Kronen uit 1603 ontmanteld, toen James VI, koning der Schotten, de tronen van Engeland en Ierland besteeg. Dit gaat over de parlementaire unie uit 1707.

Even aan het allerergste denken, met in het achterhoofd het geweld van destijds in Noord-Ierland…. Ik las onlangs Geoffrey Blainey’s “The Causes of War”, waarin de auteur nogal overtuigend “binnenlandse onrust” als één van de vele, mogelijke aanjagers voor oorlog beschrijft. Hoe groot is de kans dat een Schotse afscheiding niet vreedzaam verloopt, maar het karakter krijgt van een crisis die desnoods door Londen en Edinburgh met geweld wordt geregeld ? (Jan van Oort via de site)

Antwoord Titia Ketelaar:

In het Edinburgh Agreement van 2012 hebben David Cameron en Alex Salmond beloofd dat ze de uitslag, hoe marginaal die ook voor een van beide partijen is, zullen accepteren. De kans op oorlog is miniem. Groter is de kans op onrust op straat in Schotland tussen voor- en tegenstanders: de debatten op straat waren de afgelopen weken heel verhit, emoties liepen hoog op. Het zal in elk geval lang duren voordat vriendschappen weer zijn hersteld en het vertrouwen terug is.
Veel hangt ook af van de reactie van Yes/No Thanks morgenochtend – hoe stelt de winnaar zich op, hoe stelt de verliezer zich op. En daarna in het geval van ‘ja’, hoe worden nee-stemmers betrokken bij het schrijven van de nieuwe grondwet en de onderhandelingen. En bij ‘nee’, krijgt het Schotse parlement inderdaad veel meer macht en waar bestaat die uit.

Wat zijn de garanties op een eerlijke stembusgang, met de overduidelijke belangen van Londen en Brussel? Zijn er internationale waarnemers? (Bas van den Berg via Facebook)

Antwoord Titia Ketelaar:

Allereerst: je kunt natuurlijk ook stellen dat er overduidelijke belangen van de nationalisten zijn. Er zijn geen officiële OVSE-verkiezingswaarnemers (het gastland moet ze uitnodigen en dat is niet gebeurd). Maar er zijn wel honderden waarnemers uit Catalonië, Baskenland, Hongkong, Quebec en zelfs Friesland, nog eens duizenden journalisten, én in alle 32 regionale centra ook waarnemers van beide kampen.

Betekent een Schots JA ook een verwijdering met de EU? (Theo Baken via de site)

Antwoord Titia Ketelaar:

Niet volgens de Schotse nationalisten. Zij zeggen dat ze graag lid van de EU willen blijven. Vraag is of ze opnieuw lid zouden moeten worden, of dat er inderdaad sprake is van blijven. In elk geval hebben de Schotten 41 jaar lang rechten opgebouwd als EU-burgers, en voldoen ze aan alle EU-regelgeving. Hierover zal onderhandeld moeten worden.

(En overigens: Schotland is niet onmiddellijk onafhankelijk. Nu begint de scheiding, dus tot die officieel is, is het VK inclusief Schotland nog gewoon EU-lid)